November 27, 2014

ماجراهاى "سندبادِ بَحرى" در هزارويك شب

نمىدانم چرا دلم مىخواهد نوشتن در مورد حكايت سندباد را از پرداختن به آخرين پاراگراف آن آغاز كنم. اين حكايتِ بلند كه پنجاه صفحه از ميانهى جلد چهارم كتاب هزارويك شب را اشغال كرده، و بيانش براى ملكشهرباز دقيقا يكماه (سى شب) از وقت شهرزاد را گرفت (يا بهتر، سىروز احتمال مرگش را عقب انداخت!)، با اين پاراگراف پايان مىگيرد:

"سندبادِ حمّال از سندباد بحرى معذرت خواست و به او گفت: ترا به خدا سوگند مىدهم كه از آنچه از من سر زد بر من مگير. سندباد بحرى عذر او را پذيرفت و او را به دوستى خود برگزيد و پيوسته با يكديگر انيس و جليس بودند و به لهو و لعب و نشاط و طرب بسر مىبردند تا برهم زنندهى لذات و پراكنده كنندهى جماعات و مُخرّب قصور و مُعمّر قبور بر ايشان بيامد."

نگران نباشید به این پاراگراف برمیگردیم! ساختار حكايت سندباد بحرى بر بازگوئى ماجراهائى است كه در هفت سفر دريائى بر سندباد بحرى گذشته كه هر روز يكى از آنان را براى سندباد ديگرى كه شغلش باربرى است تعريف مىكند. اينكه اين دو سندباد چگونه به هم مىرسند و دليل بازگوئى عجائب سفر سندباد بحرى به اين تفصيل براى سندبادِ باربر چيست، خود قصهى جالبى است. 

سندباد باربر كه مرد زحمتكش فقيرى است و در دوره‌ی هارونالرشيد در بغداد به باربرى روزگار مىگذراند يك روز ظهرِ تابستان كه گرما آهن را مىگدازد به جلو خانهى بازرگانى مىرسد كه آب و جارو شده و خنك و دلنواز است. او بار سنگينى كه به پشت دارد را زمين مىگذارد و بر سكوى جلو در خانه مىنشيند. وقتى وضع زندگى فقيرانه و مشقتبار خودش را با صاحب اين خانهى زيبا و بزرگ مقايسه مىكند دلش به درد مىآيد و رو به خدا اين ابياتِ گلهآميز را مىخواند كه در واقع متعلق به شاهنامهى فردوسى است كه دستكم سیصدسال بعد از مرگ هارون الرشيد سروده شده!

چهگويم ازين گنبد تيزگَرد // كه هرگز نياسايد از كاركرد

يكى را همى تاج شاهى دهد // يكى را به دريا به ماهى دهد

يكى را دهد توشه از شهد و شير // بپوشد به ديبا و خز و حرير

چنين است كردار گردنده دهر // نگه كن كزو چند يابى تو بَهر

مرد بازرگان صداى درددل باربر با خدا را مىشنود و او را به خانه دعوت مىكند. اين بازرگان همان سندباد معروف به بحرى است كه حالا از هفت سفر عجيب و بسيار دور از باور، جان سالم به در برده و با مال و منال هنگفتى كه دارد زندگى شاهانهاى در بغداد ترتيب داده است. سندباد بحرى از همنامش مىخواهد مجددا همان ابيات را بخواند. باربر ابراز شرمندگى و پشيمانى از خواندن آن ابيات گلهآمیز مىكند. سندباد بحرى براى اينكه توضيح دهد اين مال و منال را به سادگى به دست نياورده از باربر دعوت مىكند چند روز پياپى بيايد تا داستانهاى شگفتِ سفرهاى پر مخاطرهی هفتگانهى دريائيش را بشنود. خاطرهگوئى سندباد بحرى براى سندباد باربر كه هر روز با نوشيدن و خوردن و لهو و لعب بسيار همراه است هفت روز طول مىكشد و باربر جدا از اين لذت هر روزه، در پايان هر روز پول كلانى هم از سندباد - مزدِ گوش لابد!- دريافت مىكند. 

در بخش ديگرى از اين يادداشتها خلاصهاى از هفت سفر اعجابآور سندباد را بازنويسى خواهم كرد و از حوادث خارقالعادهاى خواهم نوشت كه اين گفتهى مشهور ما ايرانيان را به روشنى اثبات مىكند: "جهانديده بسيار گويد دروغ"!

اين را بهشوخى نوشتم، چرا كه مىدانم صحبت از قصهپردازى است، جائیكه ذهنِ مرزناشناسِ انسان نه تنها بهقصد كشف، كه بيشتر به ارادهى خلقِ دنيائى تازه، در بيكرانِ زمان و مكان بهسبكى پَرى در باد، پرواز مىكند و نسيم ذهننوازش خواننده و شنونده را با خود به دنیای یگانهی قصهاش مىبرد. 

كم نيستند ادبيات شناسانى كه كتابهاى بسيار معروف "سفرهاى گاليور" اثر "جاناتان سويفت" و "روبینسون كروزئه"ى "دانيل دوفو"، كه هر دو در قرن هيجدهم ميلادى نوشته و منتشر شدهاند را مُلهم از همين حكايت سندباد بحرى مىدانند كه در هزارويكشب آمده و ترجمه آن از عربى به زبانهاى اروپائى با عنوان "شبهاى عربى" بسيار پيش از آنها منتشر شده بوده است. يادتان باشد كه اين را من نمىگويم بلكه در بسيارى از كتابهاى تحقيقى و نيز در "دانشنامه بريتانيكا" به اين نكته توجه داده شده است.

چون نه خودم محقق هستم و نه اين نوشتهها براى اهلِ تحقيق است از باريك شدن در اين مقوله و ارجاع دادن به اين و آن منبع پرهيز مىكنم، ولى حيفم مىآيد يكى دو نكته را در مورد حكايت سندباد بحرى ناگفته رها كنم.

با اين كه به نظر خيلىها هفت سفر پرماجرای سندباد بحرى به شكل مستقل قبل از كتاب هزارويك شب وجود داشته و بعدها به آن افزوده شده، اما تا كنون هيچ سند قابل اتکائى در نوشتههاى پيش از هزارو يك شب كه اين مدعا را اثبات كند يافت نشده. 

از اين سختتر اثبات ادعاى كسانى است كه معتقدند نه فقط حكايت سندباد كه خود كتاب هزارويك شب هم در اصل ايرانى بوده كه قبل از اسلام وجود داشته و "هزار افسان" نامیده میشده. تا وقتی نسخهای به خط پهلوی از هزار افسان یافت نشود شاید بتوان گفت که اعتقاد به "هنر نزد ايرانيان است و بس" نقش قوىترى در ايجاد اين باور داشته باشد تا مدارك تاريخى!

با اين همه ترديدى نيست كه نه تنها بسيارى از قصههاى ايرانى، كه حتى قصههاى هندى و رومی هم در اين كتاب عربى راه يافتهاند كه بر رسيدن آن نه در حد سواد محدود من است و نه در حوصلهى تنگ شما!

قبل از بازنويسى اختصارى هفت سفر سندباد - كه البته در يادداشتى جداگانه خواهد آمد - اجازه بدهيد به پارگراف پايانى حكايت سندباد كه در آغاز اين يادداشت آمده نگاهى دوباره بكنيم؛ آنجا كه شهرزاد، "مرگ" و يا "عزرائيل" را اينگونه تعبير مىكند: " برهم زنندهى لذات و پراكنده كنندهى جماعات و مُخرّب قصور و مُعمّر قبور ". اين تعبير از مرگ و عزرائيل كه در پايانِ بسيارى از حكايتهاى هزارويك شب تكرار مىشود هميشه مرا به ياد كسى مىاندازد كه همه ما ایرانیان خوب مىشناسيمش؛ كسى كه سه دهه پيش در وطن ما مثل طاعون نازل شد و هر لذتى را برهم زد و هر جمعى را پراكند و هر قصرى را تخريب و هر گورستانى را آباد كرد!

□◊□

مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin
Posted by رضا علامه‌زاده at 9:25 AM | از کتاب و قصه و شعر |

November 26, 2014

عظیم جوانروح، و شط و شرجی

عظیم جوانروح، همکلاسی، دوست، و فیلمبردار فیلم توقیفی "شط و شرجی" من، از شط و شرجی گذشت. عظیم در شرائطی دعوت مرا برای سفر به آبادان محاصره شده پذیرفت که کمترین فیلمبرداری حاضر به دست زدن به چنین خطر بزرگی بود. از آنچه بر من و عظیم و سماک باشی (صدابردار فیلم) و یکی دو همکار دیگرمان در آن روزهای خون و آتش در خوزستان و بویژه در آبادان پیش از فتح خرمشهر گذشت به راحتی نمی توان سخن گفت.

azim.jpg تنها خواهشم این است که دوستان مانده در وطن از مسئولین تلویزیون بخواهند نسخه ای از این فیلم را که عظیم برای ثبت صحنه های غیر قابل تکرارش از جانش مایه می گذاشت در اختیار خانواده سوگوارش قرار دهند (در عکس نفر وسط محمود سماک باشی و سمت چپ زنده یاد عظیم جوانروح است. این عکس در مسیر خوزستان در اواخر پائیز 1359 برداشته شده). 

مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin
Posted by رضا علامه‌زاده at 12:53 PM | |

November 20, 2014

از ظهير فاريابى و فرخى سيستانى، تا حافظ و مولانا، در هزارويك شب

شگفتى هزارويك شب فقط در مجموعهى حكايتهايش نيست، بلكه در نسخهاى كه ما فارسىزبانان از اين كتاب در اختيار داريم، بكارگيرى وسيع اشعار شعراى فارسىزبان نيز هست در كتابى كه قرار است ترجمهى يك كتاب عربى باشد! يكبار اشاره كردم كه در مقدمهی کوتاه "عبداللطیف طسوجی"، مترجم فارسی هزارویکشب که صدوهفتادسال پیش نوشته، آمده است که این کتاب را بهدستور "بهمنمیرزا، فرزند ولیعهد مغفور عباسمیرزا، از تازی بهفارسی که خوشترین لغات است" برگردانده، و همان بهمنمیرزا به "میرزا سروش" که لقب "افصحالشعرا" داشته فرموده که "به جای اشعار عربیه، شعر فارسی از کتب شعرا، مناسب همان مقام بنویسد و هر شعری که به قصهای منوط و به حکایتی مربوط باشد، مضمون آن را خود انشا نماید."

و از اینروست که در سرتاسر اين كتاب شش جلدی که اصل آن عربی است كمتر صفحهاى یافت میشود كه در آن بيتى از شعرای فارسی زبان ديده نشود. براى دادن نمونهاى از كاربرد وسيع شعر فارسى در اين كتاب، حكايتى را انتخاب كردهام كه بر خلاف قصهى باحالِ عاشقانه و لطيفش، عنوانى قلنبه سلنب،ه و بهقول بچههاى امروزى ضدِحال دارد: "حكايت وردالاكمال و انس الوجود"!

باور كردنى نيست كه در این حكايت "وردالاكمال" نام يك دختر ظريف و زيبا، و "انس الوجود" اسم يك پسر ماهمنظر و عاشقپيشه باشد كه براى رسيدن بهوصال يكديگر بتوانند يازده شب ملكشهرباز را از كشتن شهرزاد بازدارند! این است که بهجای تکرار این اسامی نامانوس، در بازگوئی این حکایت ترجیح میدهم آنان را دختر و پسر بنامم، بویژه آنکه هدفم بیش از اینکه خودِ قصه باشد، نقش و کارکرد گنجینهی شعر فارسی است در حکایتهای این کتاب.

شهرزاد در میانهی شب سیصدوشصتوهشتم حکایت این دختر و پسر را اینگونه آغاز میکند:

"در روزگار قدیم مَلکی بود خداوند عزت و سلطنت، که او را وزیری بود ابراهیمنام، و آن وزیر دخترکی داشت خوبروی، بدانسان که شاعر گوید:

گَه آن آراسته زلفش، زره گردد گهی چنبر // گَه آن پیراسته جعدش، ببارد مشک و گَه عنبر

بسان لاله رخساره، نقاب لاله جراره // بَر از عاج و دل از خاره، تن از شیر و لب از شکر"

هرچه گشتم شاعر این دو بیت را نیافتم. بعید میدانم کار خود افصح الشعرا باشد که به فرمان بهمنمیرزا قرار بود هرجا شعر مناسبی در گنجینهی ادبیات فارسی نیافت خودش آن را بسراید. چون شعرهای بسیار سستی در کتاب - که به نمونهای از آن در همین حکایت اشاره خواهم داشت – وجود دارد که گمان میکنم بیشتر به او بچسبد تا این دو بیت! (وقتی دیروز این مطلب در فیسبوک من منتشر شد دوست مهربانی به نام "جهان آزاد" در یادداشت مفیدی توضیح دادند که این ابیات از عنصری بلخی شاعر زمان غزنویان است.)

بههرحال، این دخترک زیباروی وزیر، ضمنا مورد توجه مَلک نیز هست و هربار که ملک و درباریان به بازی چوگان مشغولند دخترک در بالکنی به تماشایشان مینشیند.

"از قضا در روزی که سواران به بازی گوی و چوگان مشغول بودند، دختر وزیر را در میان لشگر نظر به پسر ماهمنظر سروبالائی افتاد."

دخترک از ندیمهاش اسم پسر زیبارو را میپرسد و برای اینکه در میان پسران خوبرویِ میدانِ چوگان او را به دایه نشان دهد، سیبی به طرف جوان مورد نظرش پرتاب میکند.

و با این کار ماجرای عاشقی تازهای آغاز میشود که مثل همیشه به هر زبان که میشنوی نامکرر است!

"چون آن پسر را چشم بر او افتاد تیر عشق او را بخورد و خاطرش بدو مشغول گشته گفتهی شاعر بخواند:

دلم ای دوست تو دانی که هوای تو کند // لب من خدمت خاک کف پای تو کند

چه دعا کردهای جانا که چنین خوب شدی // تا چو تو، عاشق تو نیز دعای تو کند"

این دو بیت در اصل متعلق به قصیده بلندی است که "منوچهری" در مدح سلطان محمود غزنوی سروده است. در سرتاسر کتاب هزارویک شب، مثل اینجا، مترجم فارسی نامی از شاعرانی که از شعرشان استفاده کرده نبرده است. پیداست مقولهی بیاعتنائی به "کپی رایت" در ایران امروز دستکم صدوهفتادسال سابقه تاریخی دارد!

شهرزاد قصهاش را اینگونه ادامه میدهد:

"دختر وزیر آهی برکشید و به فکرت فرو رفت. پس از آن این ابیات بخواند:

دلم عاشق شدن فرمود و من بر حكم فرمانش // در افتادم بدان دردی كه پیدا نیست درمانش

به قصد گوی با چوگان به میدان دیدمش روزی // ز زلف او و پشت من حسد میبرد چوگانش

خم چوگان او با گوی هر ساعت به میدان در // همان كردی كه روز باد زلفش با زنخدانش

ز رشك آن كه تا با زلف مشكینش نیامیزد // به آب دیده بنشاندم سراسر گَرد میدانش"

این ابیات هم از شعر بلندتری از "اديب صابر ترمذى" انتخاب شده که چون در آن از چوگان و گوی سخن رفته با حکایت مناسبت یافته است.

دخترک همین ابیات را بر کاغذی مینویسد و زیر بالشش میگذارد. دایهاش اتفاقی آن کاغذ را میبیند، برمیدارد و میخواند و دوباره سرجایش میگذارد، و این گفتگوی زیبا میان او و دخترک آغاز میشود (برای راحتتر خوانده شدن، تغییر سادهای در نحوهی نوشتار آن میدهم).

"دایه: ای خاتون، تو میدانی که من از پندگویان تو هستم و بر تو مهربانم. بدان که عشق کاری است دشوار. پوشیدن [= پنهان کردن] آن آهن را میگدازد و سبب رنجوری و بیماری گردد، و کسی که عشق را آشکار کند بر او ملامت نیست که عشق اول ز حوا بود و آدم.

دخترک: ای دایه، داروی عشق چیست؟

-         داروی عشق وصال است.

-         وصال از کجا باید یافت؟

-         ای خاتون، وصل با نامه و پیغام و سخنان نرم توان یافت. نامه و پیغام است که میان دوستان جمع آرد و کارهای دشوار آسان کند. اگر تو را کاری باشد من بپوشیدن راز تو و بردن نامه از دیگران سزاوارترم."

با پیشنهاد دایه برای بردن پیام میان دخترک و معشوقش، حکایت این دو جوان عاشق با اشعاری که بین آنان رد و بدل می شود لطافت تازهای مییابد. دایه همان شعر زیر بالش را برای پسر میبرد و این غزل مشهور سعدی را در پاسخ میآورد:

"من همانروز که خال تو بدیدم گفتم // بیم آن است بدین دانه که در دام افتم

هرگز آشفتهی روئی نشدم با موئی // مگر اکنون که به روی تو چو موی آشفتم

هیچ شک نیست که این واقعه با طاق افتد [= این رابطه قطع شود] // گر بدانند که من با غم رویت جفتم

پاسخ دخترک هم سه بیت از غزل دیگری از سعدی است:

"نه چندان آرزومندم که وصفش بر زبان آید // اگر صد نامه بنویسم حکایت بیش از آن آید

چه نیروی سخن گفتن بود مشتاق خدمت را // حدیث آنگه کند بلبل که گل در بوستان آید

نسیم صبح را گفتم تو با او جانبی داری // کز آن جانب که او آید صبا عنبرفشان آید

وقتی دایه دارد این پیام اخیر را میبرد نگهبانی به او مشکوک میشود و دایه از ترس کاغذ را به زمین میاندازد. در نهایت نامه به دست پدر دختر که وزیر ملک است میرسد. وزیر که از علاقه ملک به دخترش آگاه است نگران او و خودش میشود و با همفکری مادرِ دختر به این نتیجه میرسد که دستور دهد قصری در کوهی که از میان دریائی دوردست سر بیرون زده بسازند تا دختر را به آنجا بفرستد که دست پسر به او نرسد.

دخترک قبل از ترک خانه و رفتن به قصر در آن جزیرهی نامسکون، بر چارچوب در خانهاش پیامی به شعر برای معشوقش مینویسد که چیزی نیست جز غزلی عاشقانه از حافظ:

"ما برفتیم، تو دانی و دل غم خور ما // بخت بد تا بهکجا می برد آبشخور ما

از نثار مژه چون زلف تو در زرگیرم // قاصدی کز تو سلامی برساند بر ما

فلک آواره به هر سو کشدم میدانی // رشک میآیدش از صحبت جانپرور ما

به سرت گر همه آفاق به هم جمع شوند // نتوان برد هوای تو برون از سر ما"

عاشق وقتی به سراغ معشوقه میرود از شعر نوشته شده بر چارچوب خانه به ماجرای غیبت او پی میبرد:

"[پسر] از این حالت گریان شد و سخت بگریست و آب از دیده فروریخت و این ابیات بخواند:

تا کی ای جان اثر وصل تو نتوان دیدن // که ندارد دل من طاقت هجران دیدن

عقل بیخویشتن از عشق تو دیدن تا چند // خویشتن بیدل و دل بی سر و سامان دیدن

هر شبم زلف سیاه تو نمایند بخواب // تا چه آید به من از خواب پریشان دیدن"

پس از خواندن این ابیات از غزلی دیگر از سعدی، حکایت به قصهی جستجوی پسرک برای یافتن دخترک تبدیل میشود که گاهی لطافت عاشقانهی قصه فدای حادثه پردازیهای سادهپسندانه میشود. عاشق به دنبال معشوق سر به بیابان میگذارد که:

"ناگاه درندهای بیرون آمد که سر او بزرگتر از گنبد و دهان او گشادهتر از درِ غار بود و دندانها مانند دندانهای پیل داشت... در کتابها خوانده بود که درندگان را با سخنِ نرم، فریب توان داد."

آنگاه هرچه عبداللطیف طسوجی، مترجم هزارویک شب، به دنبال شعری در دیوان شعرای فارسی زبان میگردد تا در اینجا بیاورد چیز دندانگیری که به داستان بخورد گیر نمیآورد. گمان من بر این است که او ناچار از افصح الشعرا میخواهد که زحمتش را خودش بکشد. و او طبع روانش را اینگونه میآزماید!

"ای شیر تو را به شیر یزدان سوگند // یک سو شو و ره بر من بیچاره مبند

رحم آر بر این تن که زعشق است نزار // در پنجهی خویش صید لاغر مپسند

چون شعر به انجام رسانید شیر برخاسته به سوی او رفت و با او مهربانی آشکار نمود و او را با زبان خود بلیسید و در پیش روی او روان شد و او را اشارت کرد که از پی من بیا."

شیر او را تا لب دریا میبرد و جای پای معشوقه را نشانش میدهد و از او جدا میشود. عاشق میفهمد که معشوقه و همراهانش به دریا زدهاند.

"از [یافتن] ایشان نومید شد و آب از دیده فرو ریخت و این ابیات بخواند:

عشق در دل ماند و یار از دست رفت // دوستان دستی که کار از دست رفت

بخت و رای و زور و زر بودم [= داشتم]، ولیک // تا غم آمد هر چهار از دست رفت

عشق و سودا و هوس در سر بماند // صبر و آرام و قرار از دست رفت

مرکب سودا دوانیدن چه سود // چون زمام اختیار از دست رفت"

این ابیات زیبا هم که آمد متعلق به غزلی از سعدی است. جوان عاشق برای کمک گرفتن از عابدی که سر راهش قرار میگیرد این بار ابیاتی از قصیدهی شیوائی از "انوری" میخواند:

"نه کسی یک نفس مرا مونس // نه کسی یک زمان مرا غمخوار

رویم از خون چو لاله ی خودرنگ [= به رنگ طبیعی] // دهنم خشک و دیده طوفان بار

تن بفرسود چند از این محنت // دل بیالود چند از این آزار"

عابد با شنیدن این ابیات سوزناک مشکل عاشق را در مییابد و به او اطلاع میدهد که گروهی را دیده است که بر کشتی برنشسته و به دریا زدهاند و وقتی ملوانان به ساحل برگشتند کشتی را شکستند تا کسی نتواند از آن استفاده کند. عابد برای تسکین عاشق میگوید:

"اندوه تو اندوهی است بزرگ و هیچ عاشقی نیست که به اندوه گرفتار نباشد. پس عابد این ابیات بخواند:

عشق جوشد بحر را مانند دیگ // عشق ساید کوه را مانند ریگ

باغ سبز عشق کو بیمنتهاست // جز غم و شادی درو بس میوه هاست

عاقبت جوینده یابنده بود // که فرج از صبر زاینده بود"

مترجم در اینجا به سیم زده و ابیاتی نامرتبط به هم را از جابجای مثنوی مولوی انتخاب کرده که قصهاش را پیش ببرد!

تا اینجا پنج شب متوالی است که شهرزاد این قصه را کش داده است. او حالا حکایت را با دنبال کردن دخترک پی میگیرد. دخترک وقتی به قصری که زندان اوست میرسد، از کنیزکش میخواهد پرندگان زیبای باغش را در قفسهائی به درختان بیاویزد. و خود هر روز در مقابل قفسها اشک میریزد و برای بیان احساسش از غزلهای نغز سعدی کمک میگیرد:

"وقت است اگر از پای در آیم که همه عمر // باری نکشیدم که به هجران تو ماند

سوز دل یعقوب ستمدیده ز من پرس // کاندوه دل سوخته هم سوخته داند

دیوانه اگر پند دهی خود نپذیرد // ور بند نهی سلسله از هم گسلاند

ما بی تو به دل بر نزدیم آب صبوری // در آتش سوزنده صبوری که تواند

گر بار دگر دامن کامی به کف آرم // تا زنده ام از چنگ مناش کس نرهاند"

راستش این است که با اینکه بسیاری از این اشعار را قبلا بارها خوانده بودم ولی وقتی در دل این حکایت آنان را بازخوانی میکنم لذت بیشتری میبرم؛ انگار درک بهتری از محتوای عاشقانهی آنان پیدا میکنم. همین است که گرچه در بیان خط قصه بسیاری از مطالب را درز میگیرم و کوتاه میکنم ولی دلم نمیآید از اشعار نغز و بهجا مصرف شدهی این حکایت بگذرم. مثل این غزل پرشور سعدی که دوباره از زبان معشوقه نقل میشود، آنگاه که سوز دل خواب از چشم ترش میرباید،:

"سر آن ندارد امشب که بر آید آفتابی // چه خیالها گذر کرد و گذر نکرد خوابی

نفس خروس بگرفت که نوبتی بخواند // همه بلبلان بمردند و نماند جز غُرابی

نفحات صبح دانی به چه روی دوست دارم // که به روی دوست ماند که بر افکند نقابی"

از سوی دیگر پسر به پیشنهاد عابد قایقی از شاخ و برگ درختان میسازد و دل به دریا میزند و در نهایت خود را به آن جزیره دور افتاده میرساند. او با دیدن پرندگانی که در قفسها محبوسند داغ دلش تازه میشود و به نوبهی خود سیری در گنجینهی شعر فارسی میکند!

"ای بلبل اگر نالی من با تو هم آوازم // تو عشق گلی داری من عشق گل اندامی" (سعدی)

دخترک اما هر شب زوایای مخفی قصر را برای یافتن راه فرار میگردد ولی بینتیجه.

"منم امروز و دلی ز اندُه گیتی به دو نیم // جای آنست کنونم که به جان باشد بیم

نه مرا مسکن و ماوا نه مرا خانه و جا // نه مرا مونس و غمخور نه مرا یار و ندیم

حالت خود به که گویم من مظلوم غریب // چارهی خود ز که جویم من رنجور و سقیم [= بیمار]

دختر هر شب اشعاری مثل این که از ظهیر فاریابی است میخواند تا اینکه شبی بر بام قصر میرود و با طنابی به پائین میپرد و فرار میکند. بعد خود را به ساحل دریا میرساند و به کمک یک قایقران به سرزمین اصلی بازمیگردد.

حکایت از اینجا به بعد بهشکل کامل آن چیزی میشود که من اسمش را میگذارم "هزارویک شبی شدن"! یعنی تا قبل از به سرانجام رسیدن قصه ماجراهای پیچ در پیچی پشت سر هم ردیف میشوند. از این رو به خلاصهترین شکلی که میتوانم حکایت را پی میگیرم.

دخترک به شهری میرسد که "ملک درباس" حاکم آن است. ملک وقتی ماجرای عاشقی دختر را میفهمد میگوید:

"تو بیم مدار که ناچار من ترا به مراد برسانم و کسی را که تو عاشق اوئی به نزد تو آورم و گفت:

چونکه دانستم که رنجت چیست زود // در علاجت سحرها خواهم نمود

شادباش و فارغ و ایمن که من // آن کنم با تو که باران با چمن"

این دو بیت هم از "داستان عاشق شدن پادشاه بر کنیز رنجور" است که از مثنوی مولوی برداشته شده.

خلاصه اینکه ملک درباس وزیرش را به دربار ملک شامخ - همان حاکمی که ابراهیم، پدر دخترک ما، وزیر اوست - میفرستد و از او میخواهد پسر ماهمنظر ما را با خود بیاورد تا دختر خودش را به ازدواج او در آورد! اما پسر که حالا در آن جزیره دورافتاده با پرندگان در قفس در گفتگوست از دسترس همه خارج است.

ابراهیم و وزیر ملک درباس به جزیره میروند تا شاید دخترک از پسر عاشق خبری داشته باشد. همانجاست که ابراهیم از فرار دخترش از قصر خبر مییابد و باز برای ابراز احساسش به غزلی از حافظ پناه میبرد:

تا رفت مرا از نظر آن چشم جهانبین // کس واقف ما نیست که از دیده چهها رفت

دل گفت وصالش به دعا باز توان یافت // عمریست که عمرم همه در کار دعا رفت

احرام چه بندیم که آن قبله نه این جاست// در سعی چه کوشیم که از مروه صفا رفت

و شهرزاد ما برای اینکه قصه را باز هم پیچیدهتر کند میگوید پسرک که در همان قصر حضور دارد حالا از درد عشق به فقیری نحیف بدل شده بهطوری که ابراهیم او را باز نمیشناسد. دو وزیر ناامیدانه از هم جدا میشوند ولی وزیر ملک درباس از سر محبت مرد فقیر را با خود میبرد در حالیکه سخت نگران دست خالی برگشتن است و از خشم ملک میترسد. در راه وقتی پسر، ماجراهای پیش آمده را از دهان وزیر میشنود بیآنکه هویتش را افشا کند از وزیر میخواهد او را به نزد ملک درباس ببرد تا جای پسر ماهمنظر را نشانش دهد. وزیر اول حرفش را باور نمیکند ولی با اصرار او قانع شده و فقیر را به دربار میبرد. فقیر وقتی با ملک درباس روبرو میشود به او میگوید:

"ای ملک، جامهی فاخر آورده به من بپوشان تا من انسالوجود [نام خودش] را از برای تو بیاورم. پس جامهی ملوکانه بیاوردند و به انسالوجود بپوشاندند. انسالوجود گفت: ایهاالملک، من انسالوجود هستم. پس از آن این ابیات بخواند:

آن دوست که من دارم، آن یار که من دانم // شیرین دهنی دارد، دور از لب و دندانم

بخت آن بکند با من، کان شاخ صنوبر را // بنشینم و بنشانم، گل بر سرش افشانم

ای خوبتر از لیلی، بیم است که چون مجنون // عشق تو بگرداند، در کوه و بیابانم

دستی ز غمت در دل، پائی ز پیات در گِل // با این همه صبرم هست، وز روی تو نتوانم"

باقی قصه پیداست. عاشق و معشوق به هم میرسند و هفت شبانه روز برایشان جشن عروسی برپا میشود. آخر قصه اما پیدا نیست! یعنی قابل پیشبینی نیست.

پس از هفت روز که عروس و داماد از حجله در آمدند باز عروسِ عاشق به داماد میگوید:

"ای نور دیدگان من، قصد من این است که ترا به گرمابه اندر تنها ببینم و این دو بیت بخواند:

امروز مرا رای چنانست که تا شب // پیوسته ترا بینم و تو نیز مرا بین

چشم من و آن روی پر از لاله و پر گل // دست من و آن زلف پر از حلقه و پر چین"

با خواندن این شعر از دیوان فرخی سیستانی دو دلداده "برخاسته به گرمابه اندر شدند و در آنجا آن روز را به تنعم بسر بردند." جلد سوم. صص ١٨٦ تا ٢٠٣

□◊□

مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin
Posted by رضا علامه‌زاده at 12:17 PM | از کتاب و قصه و شعر |

November 14, 2014

حكايت عيار جوانمرد در هزارویک شب

مىدانيد كه يكى از معانى لغت عيار، جوانمرد است. ولى در عنوان اين حكايت اشاره به معناى ديگر همين لغت شده كه "جيببر" و "تردست" باشد؛ چيزى مثل دزد جوانمرد. در طول حكايت البته همانطور كه خواهيد ديد با هر دو معنا بازى شده است. اين حكايت در جلد سوم هزارويك شب آمده و اينگونه شروع مىشود: 

(و از جمله حكايتها اين است كه: در سرحد اسكندريه والىاى بود حسامالدين نام. شبى از شبها در مسند بزرگى نشسته بود كه مردى از سپاهيان به نزد او درآمد و به او گفت: 

"ايهاالوالى، من امشب بدين شهر داخل شدم و در فلان كاراوانسرا فرود آمدم و پاسى از شب را در آنجا بخفتم. چون بيدار شدم ديدم كه بدره اى [= كيفى] كه دو هزار دينار در او بود از خورجين من گم شده."

والى، سرهنگان را فرمود كه هر كس به كاراوانسرا اندر بود حاضر آورند و آنان را تا بامداد به زندان فرستاد. چون بامداد شد از زندانشان بهدر آورد و مرد سپاهى را نيز بخواست و همىخواست كه ايشان را عقوبت كند. ناگاه مردى صفها شكافته پيش آمد و در پيش والى ايستاد. 

چون قصه بدينجا رسيد بامداد شد و شهرزاد لب از داستان فروبست.)

حالا كه بامداد شده و شهرزاد لب از داستان فروبسته، من تا شب فرصت دارم كمى ابراز نظر كنم! ببينيد قصهگو كجا قصه را معلق مىگذارد. تكنيك تعليق كه در قصهپردازى شگردى شناخته شده است در كتاب هزارويك شب در اوجش به كار گرفته شده. كمتر حكايتى است كه در بامداد ختم شود و راه را براى حكايتى تازه در شب بعد باز گذارد. نويسنده (یا بهتر، نويسندگان) اين مجموعهى شگفت، توجيه خوبى هم براى استفادهى مكرر از تعليق ارائه كردهاند: شهرزاد بايد هر بامداد طورى لب از داستان فروببندد كه ملكشهرباز را تشنهى شنيدن باقى قصه نگهدارد وگرنه جانش در خطر است.

به اعتقاد من، از آغاز زمانهى داستانسرائىِ انسان تا همين امروز، و حتى تا فرداهای دوری كه شیوهی قصهنويسى و قصهسرائی ادامه داشته باشد، جان همهى قصهنويسانِ جهان در گروِ گيرائى شيوهى قصهپردازيشان است. امروز هم قصهپردازى كه نتواند در بيان قصهاش خواننده را بهدنبال خود بكشد جانش در خطر جدى است! 

اين بحث را در اينجا مىبندم چون دارد شب فرامىرسد و ملكشهرباز بىصبرانه منتظر دنبالهى داستان ديشب است!

(شهرزاد گفت: اى ملك جوانبخت، مردى صفها شكافته پيش آمد و در پيش والى و آن مرد سپاهى بايستاد و گفت: 

"ايهاالامير، اين مردم رها كن كه ايشان مظلومانند (= بیگناهند) و بدرهى اين سپاهى را من بردهام و بدرهی او همين است كه از خورجين به در آوردهام."

پس بدره از خورجين در آورد و در پيش والى و آن مرد سپاهى بنهاد.)

عيار با اين عمل بزرگوارنه كه موجب رهائى مسافران بيگناه كاروانسرا مىشود موجى از سپاس در ميان حاضران مىآفريند (شهرزاد اين لحظه را كمى با عجله بازگو كرده ولى من كمى شاخ و برگ از خودم به حكايتش اضافه مىكنم!) سپاهى ناباورانه كيف پول را برمىدارد و نگاهى به درونش مىاندازد. پولهايش دست نخورده در كيف است. والى با مهربانی دستى به سر عيار مىكشد و مىگويد:

"واقعا كه نشان دادى عيار هستى."

مرد در جواب محبت والى مىگويد:

("ايهاالامير، اينكه بدره را خود بهنزد تو آوردم عيارى [= جوانمردى] نبود، بلكه عيارى [= تردستى] اين است كه اين بدره را دوباره از اين مرد سپاهى بربايم!"

والى گفت: "اى عيار چه كردى، و بدره را چگونه ربودى؟"

گفت: "ايهاالامير، من در مصر به بازار صيرفيان [= صرافان] ايستاده بودم كه اين مرد اين زرها را صرافى كرده به ميان بنهاد [= به كمرش بست]. من كوچه به كوچه از پى او روان شدم و بدزديدن اين مال راهى نيافتم. پس از آن اين مرد سوار شده، سفر كرد. من از پى او شهر به شهر همىگشتم و در گرفتن اين مال حيلتها به كار مىبردم ولى به گرفتن اين مال راهى نيافتم. چون او بدين شهر درآمد من نيز از پى او در آمدم. چون به كاروانسرا فرود آمد من نيز در پهلوى او جاى گرفتم و در انتظار او بودم تا اينكه بخوابيد و نفير خواب از او بشنيدم.")

باز ناچارم كمى دخالت كنم وگرنه قصه از ريتم مىافتد! والى و سپاهى و مسافران محوِ قصهپردازىِ جيببرِ تردست ما بودند كه عيار براى نشان دادن چگونگى ربودن كيف، در حين بيان ماجرا، آرام آرام بهطرف سپاهى و خورجینش مىرود:

("نرمك نرمك به سوى او رفته خورجين را با اين كارد بريده، بدره بدين منوال بگرفتم".

و دست برده بدره از پيش والى و سپاهى بگرفت و به يكسو رفت. 

مردم او را مىديدند و گمان مىكردند كه مىخواهد به ايشان بنمايد كه بدره را از خورجين چگونه گرفته است، كه ناگاه بدويد و خود را به بركه ى آب بينداخت. 

والى بانگ بر خادمان زد كه او را بگيرند. خادمها برفتند و رختها نكنده به بركه اندر شدند، ولى آن مرد عيار از پى كار خود رفته بود!) صص ١٤٧ و ١٤٨

[یک نکتهگیری: شهرزاد اگر امروز میخواست همین حکایت را بیان کند احتمالا عنوان آن را "دزد بزرگوار" میگذاشت، چون ممکن بود او هم مثل من فکر میکرد لغت "جوانمرد" به شکلی ریشهی مردسالارانه دارد. حتی اگر به او میگفتید که "مرد" در فارسی به معنای "انسان" نیز هست و این بیت سعدی خدابیامرز را دلیل میآوردید که:

مرد باید که گیرد اندر گوش // ور نوشته است پند بر دیوار

باز مثل من زیر بار نمیرفت و میگفت همینکه "مرد" در فارسی و انگلیسی و هلندی و اسپانیائی، و شاید زبانهای دیگر نیز، به هر دو معنای "جنسِ مذکر" و "نوعِ انسان" بهکار میرود، خود نشانهی "مرد برتربینی" در آغاز زبان بازکردنِ این جانورِ دوپا، در هر کجای دنیاست!]

□◊□

مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin
Posted by رضا علامه‌زاده at 4:47 PM | از کتاب و قصه و شعر |

November 10, 2014

حكايت سه غلامِ بريده‌آلت، در هزارويك شب!

شايد بتوان ادعا كرد كه يكى از برجستهترين ويژگىهاى كتاب هزاروهشتصد صفحهاى هزارويك شب اين است كه صدها حكايت كوتاه و بلند در آن چنان در همتنيده و با هم گرهخوردهاند كه در اغلب موارد يافتن آغاز و پايان هر حكايت، خود حكايت پيچيدهاى است!

با اينهمه كوتاه نمیآیم و اينبار حكايت غلامانِ آلتبريده را که سخت خواندنی و شنیدنی هستند از قصهی نهچندان خواندنی و شنیدنی "حكايت ايوب و فرزندان" بيرون مىكشم و برایتان با کمترین دخل و تصرف بازنویسی میکنم. 

1001%20NIGHTS.jpg

در این حكايت، "غانم"، يكى از پسران بازرگانی به نام ايوب در زمانهی هارونالرشید، پایش در ماجرائى به مقبرهاى بيرونِ شهر بغداد کشیده میشود، و در نیمههای شب ناگهان چشمش به سه غلام سياه كه دارند صندوقى سنگين را حمل مىكنند مىافتد. غانم از ترس از درختى در كنار مقبره بالا مىرود و خود را از چشم غلامان پنهان مىكند. 

سه غلام، پس از حرفوبحثهاى شيرينى كه اگر واردش شوم از ماجرا دور مىافتم، صندوق را با زحمت بهداخل مقبره مىبرند و يكيشان مىگويد:

(اكنون نيمه شب است، ديگر بگشودن سردابه و خاك كردن صندوق قدرت نداريم، همان به كه سهساعت بنشينيم و راحت يابيم، پس از آن برخاسته به كار خويش بپردازيم. آنگاه در ببستند و بنشستند. يكى از ايشان گفت: بايد هر يك سرگذشت خويش بيان كنيم و سبب بريده شدن آلتِ مردى خود را بازگوئيم. 

چون قصه بدينجا رسيد بامداد شد و شهرزاد لب از داستان فروبست.) جلد اول. ص ١٦٨

پيش از اينكه شب سىوهشتم برآيد و من (علامهزاده، نه شهرزاد!) حكايت سه غلامِ بريدهآلت را از زبان شهرزاد پى بگيرم، اجازه بدهيد يك واكسن به خودم بزنم: واكسن مقابله با ماموران گشت ارشاد دنیای مجازی كه گاهی از منتهیالیه راست و گاهی از موضع انقلابيون دو آتشهی چپ در هر مطلبى حتی در بازگوئی یک حکایت که هزارویک سال است دارد چاپ و پخش می شود امربهمعروف و نهىازمنکرشان قطع نمیشود!

حالا با زدن اين واكسن بر بازويم، احساس مىكنم مثل شهرزادِ قصهگو از قدرتى افسانهای برخوردارم كه نه تنها در اين دنياى ولنگ و واز مجازى، كه حتى در اتاقِ خواب پادشاه قدرقدرتى كه به اشارتى مىتواند زبان آدم را از كام بيرون بكشد و جلو سگانِ درگاهش بياندازد، از بيان حكايت شیرین - اما بدون پند و اندرز (!)- بريده شدن مردانگى سه غلام در هزارویک شب نهراسم. 

 

حكايت صواب، غلام اول

(مرا در پنجسالگى از ديار خويش بهدرآوردند و به چاوشى [قافله سالارى] بفروختند. او را دخترى بود سهساله. من با آن دختر همبازى بودم و از براى دختر مىخواندم و مىرقصيدم تا اينكه من دوازدهساله شدم و دختر دهساله گرديد، و دختر را از من منع نمىكردند و پوشيدهاش نمىداشتند. 

روزى من نزد دختر رفته ديدم در جاى خلوت نشسته. گويا از گرمابه بهدر آمده كه مانند ستاره مىدرخشيد و بوى عبير و مشك از وى همى آمد. پس با هم ملاعبه كرديم [لاس زديم].) ص ١٦٨

كار از دست غلام اول در مىرود و گرفتارى به بار مىآيد! خبر به مادر دخترك مىرسد و او پنهان از چشم پدر دختر برای حل این مشکل طرحى مىريزد. صواب، كه اسم غلام اول باشد، نقشهى مادر دختر را اينگونه شرح مىدهد:

(مادر دختر... به من ملاطفت و مهربانی همی کرد تا این که دو ماه بر این بگذشت. آنگاه مادر دختر او را به جوانی دلاک که سر پدر تراشیدی کابین کرد [=شوهر داد] و مهر را از مال خود بداد و جهیز فراهم آورد ... تا روزی مرا غافل کرده بگرفتند و آلت مردی مرا ببریدند.

چون هنگام عروسی شد، مرا به آن دختر خواجهسرا کرده با او بفرستادند. هروقت دختر به خانهى پدرى آمدى يا به گرمابه رفتى من نيز با او مىرفتم... دختر ديرگاهى در خانهى آن دلاك بماند و من از بوسوكنار او بهرهمند مىشدم. پس از آن، دختر و شوهر و مادرش بمردند و من بیخداوند [بیارباب] ماندم و بدینجا آمده با شما یار گشتم. سبب بریده شدن آلت مردی من این بود، والسلام.) ص ١٦٩

 

حكايت كافور، غلام دوم

(من هشت ساله بودم که مرا از ولایت خویش به بازرگانی بفروختند و من در سالی یک دفعه دروغ به آن بازرگان می گفتم و به سبب آن دروغ او را با یارانش به جنگ میانداختم.)

کافور، غلام دروغگو، تعریف میکند که بالاخره بازرگان از دروغهای دردسرآفرین او که سالی یکبار تکرار میشد به ستوه آمد و او را به دلالی سپرد تا بفروشدش. دلال که آدم راستگوئی بود واقعیت را به مشتری بعدی گفت. و مشتری با اطلاع از این مشکل حاضر شد با قیمت بسیار کمی کافور را بخرد. خریدار، بازرگانی بود اهل عشق که هر روز با بازرگانان دیگر به نوبت ضیافتی برپا میکردند و کافور هم همیشه در خدمت اربابش بود. یک بار که اربابش در باغی بیرون از شهر مهمانی مفصلی داده بود از کافور خواست سوار قاطرش شده و برود خانه و چیزی از همسر ارباب بگیرد و بیاورد. باقی را از زبان کافور بخوانید:

(من فرمان بردم. چون به خانه رسیدم فریاد زدم و گریان گشتم. مردم محله بر من گرد آمدند. چون آواز مرا خاتون و دختران خواجه شنیدند در بگشودند و از سبب آن حالت بازپرسیدند. گفتم: خواجهام با یاران خود به پای دیوار کهنهای نشسته بودند و دیوار بر سرشان بیافتاد. من چون این حالت بدیدم سوار استر گشته زود بیامدم که شما را بیاگاهانم. زن و فرزند خواجه چون این بشنیدند گریبانها چاک زدند و همسایگان بدیشان گرد آمدند و زن خواجهام به خانه اندر شد. طاقهای خانه را درهم شکست و ظرف های چینی بیرون انداخت و تصویرهای خانه را گلاندود کرد و تیشه به من داد و گفت: این فواره ها بشکن و این درها و پنجرهها بر کن...)

غلام دروغگو هرچه شکستنی است میشکند و هر چه کندنی است میکند، و وقتی خانه را ویرانه میکند توی سرزنان جلو میافتد تا والی شهر و تمام محله را از ماندن اربابش زیر آوار خبر کند.

والی شهر و زن و فرزند ارباب و مردم ده با بیل و کلنگ برای کمک به زیر آوارماندگان به دنبال کافور به طرف باغ میروند. کافور تویسر زنان و ضجهکنان زودتر از همه خودش را به باغ میرساند. ارباب با دیدن او به این حالِ زار شگفتزده میپرسد:

(ای کافور این چه حالت است؟ گفتم: چون به خانه رفتم دیدم که دیوار خانه خراب شده و خاتون و فرزندانش در زیر خاک ماندهاند. خواجه گفت: خاتون خلاص نشد؟ گفتم: نخست خاتون بمرد. خواجه گفت: دختر کوچک من خلاص نگشت؟ گفتم: لاوالله. خواجه گفت استر سواری من چه شد؟ گفتم: دیوار خانه و طویله همه از هم فروریختند و هر چیز که به خانه و طویله بود به زیر خاک اندر بماندند و از آدمیان و گوسفندان و مرغان چیزی برجا نماندند و همگی پارهی گوشت شدهاند...)

باقی حکایت این است: زن و فرزندان ارباب پیشاپیش دیگران ساقوسالم از راه میرسند و دروغ کافور برملا میشود. ارباب خشمآگین فریاد میزند که پوست از کافور خواهد کند. پاسخ کافور به اربابش بهذهن جن هم نمیرسد:

(گفتم: به خدا سوگند هیچ کار به من نتوانی کرد که تو مرا با همین عیب خریدهای و جمعی گواه منند که تو دانستهای که من در سالی یک بار دروغ میگویم و اینکه گفتم نیمه دروغ بود، چون سال به آخر رسد نیمهی دیگر بخواهم گفت!) ص ١٧١

القصه! ارباب به والی از او شکایت میبرد و میگوید:

(تا کنون چنین تخمهی ناپاک ندیده بودم و هنوز نیمی دروغ گفته. اگر نیمه دیگر نیز بگوید چگونه باید شدن! یقین است در آن نیمهی دیگر جنگ میان مردم شهر و یا جنگ میانهی دو شهر خواهد بود.) ص ١٧٢

والی دستور می دهد کافور را تازیانه بزنند و... :

(و آنگاه مرا پیش دلاک برد و هنوز به خود نیامده بودم که آلت مردی مرا ببریدند و داغها بر تن من نهادند. چون به خود آمدم خواجه با من گفت: چنانکه تو بهترین مالهای مرا تلف کردی من نیز بهترین اعضای ترا ببریدم.)

 

حکایت الماس، غلام سوم

(ای عموزادگان، این که شما گفتید طُرفه حدیثی نبود. سبب بريده شدن آلت مردى من بس طرفه و عجيب است و حكايت من بس دراز است و اكنون وقت حديث گفتن نيست كه بامداد نزديك است و چنين صندوق به دزدى آوردهايم. بسا هست صبح بدمد و ما به سبب اين صندوق در ميان مردم رسوا شويم و بكشتن رويم. شما همين ساعت برخيزيد تا كارها به انجام رسانيم و از شغل خويشتن فارغ شويم. آنگاه سبب بريده شدن آلت خود بازگويم.

شهرزاد قصهگو اين بار ملكشهرباز جوانبخت را براى شنيدن حكايت غلام سوم همينجا سرِ كار مىگذارد و هرگز به آن بازنمىگردد! به جايش ماجراى "غانم"، پسر ايوب بازرگان را كه در آغاز بدان اشاره كردم پى مىگيرد. غانم وقتى از پناهگاهش روی درخت مىبيند كه سه غلام صندوق را در چالى دفن كردند و رفتند از درخت پائين مىآيد و سر وقت صندوق مىرود و ....

و اگر شما حكايت الماس، غلام سوم را که قرار بود از دو حکایت دیگر طُرفهتر و شنیدنیتر باشد، در هزارويك شب يافتيد لطفا مرا هم خبر كنيد!

□◊□

مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin
Posted by رضا علامه‌زاده at 6:18 PM | از کتاب و قصه و شعر |

November 4, 2014

ناخن خشکی هيلارى كلينتون در افشای رابطه مخفيانه ايران و آمريكا

هيلارى كلينتون در كتاب خاطراتش از چهارسال همكارى با باراك اوباما در مقام وزير امور خارجه با عنوان "گزینههای سخت"، فصلى را هم به ايران اختصاص داده است. در اين فصل كه عنوانش "تحريم و ناگفتهها" ست، كلينتون از ماجراى بسيار گفته شدهى تحريمهائى كه مستقيم و غيرمستقيم توسط آمريكا بر رژيم اسلامى تحميل شده و علل و نتايج آن مىنويسد كه دستكم من چيز تازهاى در آن نديدم كه قبلا از طرق مختلف نشنيده باشم. 

در "ناگفتهها"يش اما گفتههاى تازه و كمتر شنيده شدهاى يافتم كه خواندنش برايم جالب بود هرچند توقعم را برای شنیدن حرفهائی "ناگفته" بهاندازه کافی برنیاورد. با این حال فرازهاى قابل تامل اين ناگفتهها را در اين جا مىآورم:

«يكى از اولين اقدامات رئيس جمهور [اوباما] اين بود كه دو نامه به آيتالله خامنهاى نوشت و گشايش ديپلماتيك تازهاى را پيشنهاد كرد. او همچنين يك پيام ويدیوئى خطاب به ملت ايران فرستاد. مثل دهسال پيش از آن كه براى همسرم [بيل كلينتون] پيش آمد، اين تلاش هم در تهران به ديوار سنگى برخورد كرد. هيچكدام از ما اين توهم را نداشتيم كه ايران صرفا به اين خاطر كه رئيس جمهور جديد مىخواهد مذاكره كند رفتارش را تغيير خواهد داد. بلكه معتقد بوديم كه تلاش براى مراوده، چنانچه ايران آن را نپذيرد، دست ما را براى اعمال تحريمهاى سنگينتر باز خواهد كرد. باقى دنيا مىديد كه اين ايرانيها هستند نه آمريكائىها كه سرسختى به خرج مى دهند، و اين احتمال كه از فشار بيشتر بر تهران حمايت كنند را بالا مىبرد.

اولين مسيرى را كه بررسى كرديم امكان همكارى در افغانستان بود. قبلترها در سال ٢٠٠١، در اولين روزهاى جنگ، گفتگوهاى آزمايشى در مورد همكارى براى ريشهكنى مواد مخدر و تثبیت موقعیت كشور داشتيم. البته از آن به بعد ايران نقش كمتر سازندهاى بازى كرده بود.» صص ٤٢١ و ٤٢٢

هیلاری كلينتون سپس مىنويسد وقتى سازمان ملل مشغول تدارك كنفرانسى در لاهه در مورد افغانستان بود (مارس ٢٠٠٩) اين سازمان تمايل داشت از ايران هم دعوت كند و من پس از مشورت با متحدين ناتو گفتم:

«كنفرانس يك چادر بزرگ است كه همه كسانی که مورد يا منافعى در افغانستان دارند مىتوانند در آنجا همديگر را ملاقات كنند. با اين حرف در را براى ايران باز گذاشتم؛ اگر كسى پيدايش مىشد اين اولين ملاقات مستقيم ما مىبود. 

در نهايت ايران يكى از معاونان وزرات خارجهاش را به لاهه فرستاد كه در سخنرانىاش ايدههاى همكارى مثبتى وجود داشت. من با اين ديپلمات ديدار نكردم ولى "جيك سوليوان" را به ديدارش فرستادم تا مسئله احتمال دخالت مستقيم در افغانستان را بررسى كند.» ص ٤٢٢

و چند پاراگراف پائينتر مىنويسد:

«در همان كنفرانس لاهه، ريچارد هالبروك گفتگوى مختصرى در سر ميز نهار رسمى با همان ديپلمات داشت، هرچند ايرانیها بعدا اين ديدار را حاشا كردند.» 

كلينتون ده دوازده صفحه بعد از تلاش ديگرش براى تماس با مقامات ايرانى حرف مىزند. مىنويسد گرچه بر فشارهاى تحريم ادامه مىدادند ولى هميشه راه را براى مذاكره باز مىگذاشتند. 

«در دسامبر ٢٠١٠ براى شركت در كنفرانسى در باره امنيت خليج فارس به بحرين سفر كردم. مىدانستيم كه هيئتى به نمايندگى ايران هم قرار است شركت كند. جدا از تماسهاى ريچارد هالبروك و جيک سوليوان من شخصا هرگز با يك همپاى ايرانى خودم روبرو نشده بودم. من تصميم گرفتم از فرصت استفاده كرده و پيامى بفرستم. وسط سخنرانىام در مراسم شام در سالن ريتز-كارلتون، مكثى كردم و گفتم: "حالا تمايل دارم هيئت نمايندگى دولت جمهورى اسلامى ايران را در اين كنفرانس مخاطب قرار دهم". سالن در سكوت فرو رفت. منوچهر متكى، وزير خارجه ايران تنها چند صندلى آنطرفتر نشسته بود. گفتم "نزديك به دو سال پيش پرزيدنت اوباما دست دوستى به سوى دولت شما براى يك گفتگوى صميمانه دراز كرد. ما همچنان به آن پيشنهاد پايبنديم. شما حق استفاده صلح آميز از برنامه اتمى را داريد. اما اين حق با مسئوليت معقولى همراه است: مسئوليت تمكين كردن به قراردادى كه خود امضايش كردهايد، و مسئوليت پاسخگوئى به نگرانى جهان در باره فعاليتهاى اتمىتان. من از شما تقاضا دارم به خاطر مردم خودتان، منافع خودتان، و امنيت مشترك ما اين گزينه را انتخاب كنيد".

بعد وقتى شام تمام شد و همه داشتند با هم خداحافظى مىكردند من رو به متكى گفتم "سلام، آقاى وزير!" او چيزى به فارسى زيرلبى گفت و سرش را برگرداند. چند دقيقه بعد باز در راه خروجی با او برخورد كردم. من دوباره سلام دوستانهاى كردم ولى او باز پاسخى نداد. لبخندى با خودم زدم. پرزيدنت اوباما در سخنرانى مراسم تحليفش به ايران و ديگر كشورهاى منزوى گفت كه "ما دست دوستىمان را دراز مىكنيم اگر شما مشت گره كردهتان را باز كنيد". متكى همان وقت نشان داد كه رسیدن به این هدف چقدر سخت است.» ص ٤٣٤

کلینتون سپس توضیح میدهد که در چنین پسزمینهای بود که در ژانویه ٢٠١١ سلطان عمان به او پیشنهاد مذاکره پنهانی با ایران را داد. گرچه تلاشهای مشابه از راههای دیگر که کلینتون واردش نمیشود به نتیجه نرسیده بود ولی چون سلطان قابوس توانسته بود در مورد آزادی سه کوهنورد آمریکائی که در تهران به اتهام جاسوسی زندانی بودند با موفقیت عمل کند کلینتون به این نتیجه میرسد که این کار به زحمتش میارزد.

«به سلطان [قابوس] گفتم من با پرزیدنت اوباما و همکارانم در واشینگتن گفتگو خواهم کرد... پرزیدنت اوباما نگران اما مشتاق بود. یک بار خودش به سلطان زنگ زد تا قابل اعتماد بودن کانال دیپلماتیک را بسنجد." ص ٤٣٦

هیلاری کلینتون تیم کوچکی را برای دنبال کردن کار تشکیل میدهد ولی تلاش این تیم برای دانستن طرف ایرانی مذاکره به جائی نمیرسد. با مطرح شدن ماجرای طرح ترور سفیر عربستان سعودی در واشینگتن که به ایران نسبت داده شده همه چیز موقتا بههم میخورد.

اما بعد در اواخر سال ٢٠١١ کلینتون دوباره به مسقط میرود تا برای بار دوم با سلطان عمان ملاقات کند. سلطان مجددا بر امکان مذاکره پنهانی تاکید میکند. هیلاری کلینتون از او میخواهد اطمینان بدهد که فرستادگان ایرانی از سوی رهبر ایران صحبت خواهند کرد. او سپس همان جیک سولیوان را برای این دیدار انتخاب میکند چون با دیدن او ایرانیان مطمئن میشدند خود هیلاری کلینتون مستقیما در جریان است.

«در اوائل جولای ٢٠١٢ در یکی از سفرهای ما به پاریس جیک [سولیوان] بدون سروصدا از من جدا شد و به مسقط پرواز کرد. مقصد او به قدری پنهان نگاه داشته شده بود که همسفران ما که چه در کشور و در خارج با او از نزدیک همکاری داشتند باور کردند که مشکل خانوادگی غیرمنتظره ای برایش پیش آمده و نگرانش بودند. جالب است که آنها تا یک سال بعد که خبرش را در روزنامهها خواندند از آن مطلع نشدند.» ص ٤٣٧

کلینتون خیلی سربسته فقط مینویسد:

«وقتی جیک [سوليوان] به عمان رسید به همراه "پونیر" روی کاناپه ای در یکی از خانههای خالی متعلق به سفارت خوابیدند. تیم ایرانی با یک سری درخواستها و پیش شرطها آمد که هیچکدام قابل قبول نبود.»

کلینتون از این قرار بسیار مهم کمترین اطلاعاتی را افشاء نمیکند؛ اینکه تیم ایران از چه کسانی تشکیل شده بود؛ خواستها و پیش شرطهایشان چه بود؛ جلسات در کجا و چگونه انجام میگرفت و بالاخره چه قرار و مدارهائی برای ملاقاتهای بعدی گذاشته شد. او فقط به یک جمعبندی دو خطی از زبان جیک سوليوان اکتفا میکند:

«جیک در گزارشی احساسش را اینگونه بیان کرد که ایرانیها هنوز برای مذاکرات جدی آمادگی ندارند.»

و سپس ادامه میدهد:

«ما موافقت کردیم که این کانال را باز نگه داریم و صبر کنیم تا ببینیم کی شرائط بهتر میشود.» ص ٤٣٨

حالا ما، یعنی من، و شما که دارید این مطلب را میخوانید، میدانیم که "شرائط" یکسالونیم بعد "بهتر میشود"، یعنی وقتی حسن روحانی به ریاست جمهوری میرسد و تیم تازهنفسی به سرکردگی جواد ظریف وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی را برای حل معضل هستهای تعیین میکند. و این همزمان میشود با کنار رفتن خود خانم کلینتون و جایگزینیاش با "جان کری" به عنوان وزیر امور خارجه جدید ایالات متحده آمریکا. و شاید مهمتر از هر دو این جابجائیها، کمر خم کردن علی خامنهای رهبر بیچون و چرای ایران  است زیر فشار تحریمها که خود بر آن نام مضحک "نرمش قهرمانانه" گذاشت!

ولی در پایان اولین دوره ریاست جمهوری اوباما که در واقع هفتههای پایان موقعیت هیلاری کلینتون در مقام وزیر امور خارجه است مجددا:

«عمانیها اشاره کردند که بالاخره ایران با ادامهی مذاکرات پنهانی که تا این حد طول کشیده بود آمادهاند. آنها [ایرانیان] میخواستند معاون وزیر خارجهشان را برای ملاقات با "بیل برن" معاون من بفرستند. ما موافقت کردیم.» ص ٤٤٢

ملاقات بین دو معاون اما چند هفته پس از کنار رفتن هیلاری کلینتون و روی کار آمدن جان کری در مسقط انجام میگیرد و زمینهای میشود برای ملاقاتهای بعدی که باز هم خانم کلینتون با ناخن خشکی از گفتن ناگفتههای آن پرهیز میکند.

هیلاری کلینتون در این کتاب البته به اولین گامها برای مذاکرات علنی بین ایران و آمریکا بعد از کنار رفتنش از مسئولیت وزارت امور خارجه آمریکا نیز اشاراتی گذرا میکند؛ مذاکراتی که در چهارچوب مسئلهی اتمی با گروه موسوم به ١+٥ انجام گرفت و ملاقاتهای مکرر وزیر خارجه جدید ایران و آمریکا را به دنبال داشت. این مذاکرات که یک سالی است در این سو و آنسوی جهان در جریان است از همین مسقط با وساطت شخص سلطان قابوس انجام شد. حالا هم که دارم این مطلب را مینویسم رسما اعلام شده که ملاقات بعدی جواد ظریف و جان کری در مسقط  پایتخت عمان خواهد بود ولی مسلما نه در "خانهای خالی متعلق به سفارت آمریکا"، که احتمالا در یکی از قصرهای سلطان قابوس!

□◊□

مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin
Posted by رضا علامه‌زاده at 4:46 PM | از کتاب و قصه و شعر |

October 22, 2014

حكايت زباله‌كشى كه به كعبه مى‌رود، در هزارويك شب

بازنويسى حكايتهاى تودرتوى هزارويك شب كمترين حسنى كه دارد اين است كه قصههاى ديروزى را براى علاقمندان هنر قصهپردازى امروز خواندنىتر مىكند. اين كتاب پرحجم كه در دورههاى مختلف تاليف و تركيب شده آنچنان در هالهاى از زبان و زمان سپرىشده پيچيده شده است كه گاه با ذوق و حوصلهى انسان امروزى ناسازگار است. همين ناسازگارى دليل اصلى فاصله گرفتن قصهخوانان امروزين از اين شاهكار ناميراى قصهپردازى است. 

آيا نيازى به توجيه براى بازنويسى "حكايت زبال و خاتون" از جلد سوم هزارو يك شب داشتم كه اين مقدمه را نوشتم؟ شايد!

حكايت اما از اين قرار است:

(در موسم حج مردمان در طواف بودند و از بسيارىِ طايفان در طوافگاه، جاى سرسوزنى خالى نبود. ناگاه كسى را ديدند كه به پردههاى كعبه درآويخته، از دلِ خالص همىگويد كه اى پروردگار از تو سئوال مىكنم [=خواهش دارم] كه آن زن از شوهر خشم گيرد تا بار ديگر با او جمع آيم [=همبستر شوم]. راوى مىگويد حاجيان اين سخن بشنيدند، او را گرفته پس از آن كه گوشمال دادند نزد اميرحاجش آوردند و به او گفتند ايهاالامير، اين مرد را در مكان مقدس يافتيم كه چنين و چنان مىگفت. اميرحاج [امر] به كشتن او بفرمود.) جلد سوم. ص ٥٢

مرد به التماس مىافتد و از اميرحاج مىخواهد اول به حكايت او گوش كند بعد اگر قانع نشد او را بكشد. اميرحاج مىپذيرد و مرد قصه آغاز مىكند. 

مىگويد كارش زبالهكشى است و يك روز كه داشت با خرش زبالهها را به زبالهدانى مىبرد مىبيند كه مردم زيادى در خیابان جمعند. مردم مىگويند همسر يكى از بزرگان در راه است و خادمان آن خاتون هركس سر راه باشد را با چوب مىزنند. من خرم را به كوچهاى كشاندم و به تماشا ايستادم. 

(ديدم كه خادمان هر يك چوبى در دست دارند و سى تن از زنان با ايشان همىروند، و در ميان زنان زنى بود ماهروى، سروقامت و نيكوشمايل، و بدانسان كه شاعر گفته:

سيب و گل و سيم دارد آن دلبر من // سيبش زنخ و گلاش رخ و سيماش تن

بنگر به رخ و به زلف آن سيم دهن // تا لاله به خروار برى مُشك به مَن

پس زن ماهروى به سر كوچهاى كه من در آنجا ايستاده بودم برسيد و به چپ و راست نگاه كرده خواجهسرائى را بخواست و به او سرگوشى سخنى گفت و خواجهسراى به سوى من آمده مرا بگرفت. مردم چون اين حالت بديدند بگريختند و خواجهسرايان درازگوش من [=خرم را] بگرفتند و مرا با رَسنى بسته مىكشيدند.) ص ٥٢

القصه، زبالهكش فكر مىكند شايد بوى گندِ زبالهها بانوى زيبا را كه شايد حامله بوده است آزرده كرده كه خادمانش با او چنين رفتار تندی مىكنند. خادمان او را كشانكشان به خانهى خاتون مىبرند كه قصرى است كه توصيفش براى زبالهكش ناممكن است!

(با خود مىگفتم در اين خانه چنان مرا عِقاب كنند [=كتك بزنند] كه بميرم و هيچكس را از من آگاهى نباشد.)

اما درب این قصه بر پاشنهی ديگرى مىگردد! خادمان اول او را به گرمابهاى مىبرند كه در آن سه كنيز زيبا براى شتشوى او آمادهاند. كنيزكان زبالهكش را خوب مىشويند و لباس حرير بهتنش مىپوشند و با گلاب معطرش مىكنند و او را به اتاق خاتونشان مىبرند. خاتونِ زيباروى از هرچه خوردنى و نوشيدنى است فراهم آورده و كنيزكانش عود و عنبر مىسوزانند و بهقدرى شراب بهخوردش مىدهند كه مستِ مست مىشود. 

(پس از آن [خاتون] به كنيزكان اشارت كرد كه در يكى از غرفهها خوابگاه بگسترند. آنگاه خاتون برخاسته دست مرا بگرفت و بدان غرفه برده و تا بامداد در آغوش يكديگر بخفتيم و هروقت كه او را به سينه مىكشيدم رايحهى مُشك مرا فرو مىگرفت و مرا گمان اين بود كه در بهشت هستم.)

فرداى آن روزِ بهشتى، خاتون پنجاه دينار كه پول كلانى است به او مىدهد و مرخصش مىكند. غروب كه مىشود كنيزكى به سراغش مىآيد و او را دوباره پيش خاتون مىبرد و برنامهی شب قبل عينا تكرار مىشود؛ غذا و شراب و همبسترى با آن ماهرو، و پنجاه دینار هم دستخوش! اين کار، ناباورانه براى هشت شب متوالى ادامه مىيابد. آخرين شب هنوز با خاتون در رختخواب است كه:

(ناگاه كنيزكى دوان دوان درآمد و به من گفت: برخيز و به فراز بام شو. من برخاسته به فراز بام رفتم. در آن جا نشسته بودم ديدم آواز مردمان و صداى سم اسبان بلند شد. از بام به كوچه نظر كردم پسرى ماهروى بديدم كه سوار اسب است و در دست چپ و راست او غلامان، و در پيش روى او مملوكان [=بردگان] روان هستند. چون به در همان خانه رسيد پياده شد و داخل خانه گرديد. خاتون را ديد كه در سرير نشسته. پيش آمده در برابر خاتون زمين ببوسيد و دست خاتون را بوسه داد، ولى خاتون با او سخن نگفت و آن پسر به خاتون تذلل [=ابراز کوچکی] و تظلم همى كرد تا اينكه خاتون به سخن درآمد و با او صلح كرد و آن شب در نزد آن پسر بخفت. 

چون قصه به اينجا رسيد بامداد شد و شهرزاد لب از داستان فروبست.) ص ٥٥

نه من دل دارم شما را در خمارى بگذارم و مثل شهرزادِ قصهگو باقى قصه را به فردا بياندازم و نه شما مثل ملكشهربازِ جوانبخت حوصلهى انتظار كشيدن داريد! دنبالهی حکایت این است:

خاتون وقتى از همخوابگى با شوهر جوان و زيبايش خلاص مىشود يواشكى به سراغ زبالهكشِ ما مىآيد و حكايت خود و شوهر جوانش را شرح مىدهد. مىگويد يك روز شوهرش از اتاق بيرون مىرود و برای مدتی برنمىگردد. خاتون فكر مىكند رفته است مستراح. سرى به مستراح مىزند ولى او را نمىبيند. به مطبخ مىرود و از يكى از كنيزكها سراغ همسرش را مىگيرد. كنيزك او را به كنجى كه شوهرش در آن پنهان شده راهنمائى مىكند:

(ديدم با يكى از كنيزكان مطبخ درآميخته. پس چون او را در آن حالت ديدم سوگند بزرگ ياد كردم كه با كثيفترين و پستترين مردان درآميزم، و در آن روز كه خواجهسرايان ترا بگرفتند چهار روز بود كه من در طلب كسى مىگشتم كه كثيفترين و پستترينِ مردان باشد... ديگر مرا به تو حاجتى نيست. از پى كار خويش رو. هر وقت كه شوهر من با مطبخيان بخوابد من نيز ترا به همخوابگى اختيار كنم.)

زبالهكش پولهائى را كه در آن هشت روز بهشتى از خاتون گرفته بود براى رفتن به خانهى خدا خرج مىكند تا مستقما از خودِ خدا بخواهد كه: 

(شوهر آن ماهرو بار ديگر به سوى كنيزك مطبخى بازگردد شايد من نيز بار ديگر با آن پريزاد جمع آيم.)

جملهى پايانی قصه از نظر من شاهكار پايانبندى يك قصه است. به يادتان مىآورم كه در آغاز قصه زائران زبالهکش را نزد اميرحاج میآورند و امیرحاج به دلیل بیحرمتیِ زبالهکش به خانهی خدا دستور كشتنش را میدهد، ولى حالا حکایت اینگونه پایان میگیرد:

(چون اميرحاج قصهى آن مرد بشنيد او را رها كرد و با حاضران گفت: شما نيز در حق او از خدا درخواست كنيد!!) 

يك اشكال كوچك به شهرزادِ قصهگو بگيرم تا فكر نكنيد نگاه انتقادى به قصهگوئىاش ندارم!

خاتون پس از اين كه ديد شوهرش با كنيزك مطبخى در آشپزخانه درآميخته و قسم خورد كه با كثيفترين مرد شهر بخوابد ديگر نبايد زبالهكش را به حمام مىفرستاد و عطر و گلابزده به رختخواب مىبرد. اگر مىخواست پای قسماش بایستد بايد مثل شوهرش كه بوى تهديگِ سوخته بر موهاى مطبخى را به عطر گيسوى او ترجيح داده بود از بوى گند زبالهكشِ ما لذت مىبرد!

□◊□

مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin
Posted by رضا علامه‌زاده at 10:34 AM | از کتاب و قصه و شعر |

October 18, 2014

چند عکس از نمایش "با من از دریا بگو" در مادرید


audience5.jpg

poster%2C%20theatre.jpg

pannel2.jpg

audience3.jpg
مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin
Posted by رضا علامه‌زاده at 10:10 AM | از فیلم و سینما و نمایش |

October 9, 2014

سفر به شمال و جنوب اروپا در راه است

فیلم "با من از دریا بگو" دارد در اینسو و آنسوی جهان می چرخد و در این چرخش گاهی مرا هم با خود می گرداند!

این فیلم روز یکشنبه دوازدهم اکتبر در جشنواره جهانی فیلم مستند حقوق بشر در گلاسگو، که با نام مختصر "سند 12" شناخته می شود، به نمایش در خواهد آمد.

document-12.jpg

روز چهارشنبه پانزدهم اکتبر هم این فیلم با زیرنویس اسپانیائی در مادرید به نمایش در خواهد آمد که به همت دوستان ایرانی ام در انجمن ایرانی دفاع از حقوق بشر (اسپانیا) برنامه ریزی شده است. زحمت ترجمه اسپانیائی فیلم را هم همین دوستان به عهده گرفتند گرچه زیرنویس کردن اسپانیائی فیلم به گردن خودم افتاد!

Cartel%20-%20H%C3%A1blame%20de%20Darya.jpg

بنابراین دو هفته گذشته بیشترین وقتم صرف زیرنویس کردن اسپانیائی فیلم شد و حالا بستن بار سفر برای رفتن به اسکاتلند سرد و اسپانیای گرم "مشکل لوکسی" است که با آن درگیرم!

مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin
Posted by رضا علامه‌زاده at 6:11 PM | از فیلم و سینما و نمایش |

October 2, 2014

دختره برام می‌میره!

مطلب قبلیام در مورد فلامنکو با عنوان "دلم پاره شد از بس از فلامنکو ننوشتم!" بدجوری به مذاق همنسلهای من شیرین آمد! مطلب در مورد ترانهای بود از زبان یک دختر جوان که عاشق یک مرد مسن شده بود. دوستان همسن و سالام، چه آنها که شیرینی این قصه را شخصا چشیدهاند و چه آنان که به امید چشیدن طعم آن روزشماری میکنند، به اشکال مختلف از این مطلب استقبال کردند!

یادم آمد هشت ده سال پیش در همین صفحه، ترانه دیگری را معرفی کرده بودم که مضمونش همین بود ولی گویندهاش دخترک نبود. یعنی ترانه از زبان پیرمردی بود که دختر جوانی عاشقش شده بود!

این هم البته یک ترانه کولی است که هم آهنگسازش (یا شاید بهتر است بگویم تنظیمکننده آهنگش، چون ترانه باید خیلی قدیمی باشد) یکی از برجستهترین نامها در موسیقی فلامنکوست و هم خوانندهاش. اولی اسمش "مانوئل آلخاندرو" ست و دومی "خوزه مرسه" که آشنایان با این صفحه نام دومی را بیتردید بارها از من شنیدهاند (منظورم این است که در این صفحه خواندهاند!).

این ترانه بسیار زیبا که با صدای خَشدار خوزه مرسه از اجراهای دیگر  از همین ترانه یک سروگردن بالاتر است، نامش "دختره برام میمیره" است (لینک ترانه را برای شنیدن در آخر همین مطلب گذاشتهام).

قبلا هم نوشته بودم که برای حس عمیق این ترانه باید یک کافه کوچک در پسکوچهای در سیویل اسپانیا را مجسم کنید که در میان دود سیگار دو پیرمرد کولی نیمهمست پشت یک میز چوبی نشستهاند و یکی از آنها دارد ناباورانه از عشق دختری جوان به خودش برای دیگری اینگونه تعریف میکند:

من به این بدترکیبی، اون به این خوشگلی، مث دستهگل

تنش مث موجه، مال من مث صخره

باز میگه نبینمت میمیرم!

تو چی فکر میکنی؟

موهاش رنگ زندگیه، مال من مث خاکستر

صداش زمزمهی برگاس، صدای من به این زمختی

صدبار از من جوونتره

میگه دیدنم واسش رویاس

ببین کی داره اینو میگه!

شانسو ببین. شانسو ببین!

(برای شنیدن این ترانه روی علامت زیر کلیک کنید)

[[]]


مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin
Posted by رضا علامه‌زاده at 11:17 AM | مطالب مربوط به «فلامنکو» |

September 30, 2014

"داعش" و كتاب خاطرات هيلارى كلينتون،

 حدود سه ماه از انتشار كتاب خاطرات هيلارى كلينتون از دوره چهارسالهى حضورش در عرصهی جهانى بعنوان وزير امور خارجه آمريكا مىگذرد. این کتاب ٦٠٠ صفحهای با عنوان "گزینههای سخت"، از شرح تفصیلی اولین ملاقات مخفیانهاش با باراک اوباما پس از شکست خوردن از او در انتخابات ریاست جمهوری امریکا در سال ٢٠٠٨ میلادی آغاز میشود و با تشریح احساساتی جدائی از تیم اوباما در اولین ماههای پس از آغاز دور دوم ریاست جمهوری او پایان میگیرد.

Clinton%20book%20cover.JPG

کتاب به شش بخش، و هر بخش به دو تا هفت فصل تقسیم شده که هر بخش به خاطرات او از مسائل سیاسی عرصهی جغرافیائی معینی از جهان اختصاص یافته است. برای بخشی که به مسائل خاورمیانه ارتباط دارد – و طبعا من بیشتر به دانستن از آن مشتاق بودهام -  عنوان "تحول" انتخاب شده است که نام هر فصل آن بهراحتی خواننده را با موضوع پوشش یافته در آن فصل آشنا میکند:

خاورمیانه: مسیر سنگلاخی صلح

بهار عربی: انقلاب

لیبی: تمام اقدامات ضروری

بنغازی: زیر آتش

ایران: تحریم و ناگفتهها

سوریه: مسئلهی غامض

غزه: کالبدشکافی یک آتشبس

پیش از اینکه مروری بر "ناگفتهها"ی گفته شده در کتاب خاطرات هیلاری کلینتون در مورد تماسهای مخفی بین دو دولت جمهوری اسلامی و آمریکا، و نيز اشارات گذرای نويسنده به جنبش سبز داشته باشم - كه فرصتى ديگر مىطلبد-  ترجیح میدهم به مطالب مربوط به "داعش" كه حالا نام با مسماى "خلافت اسلامی" را برای خود برگزيده است، در رابطه با این کتاب بپردازم، چرا که اولین انگیزهام از یافتن و خواندن آن همین مسئله داعش بوده است. 

اعترافات هیلاری کلینتون در مورد داعش

روزنامه کیهان ایران که حال و روزش برای کسی پوشیده نیست بارها در سرمقالاتش به این کتاب به نام اشاره کرده و مطالبی در ارتباط با داعش بدان نسبت داده است که یک نمونهاش را در اینجا میآورم:

"هیلاری کلینتون وزیر خارجه سابق آمریکا نیز اخیرا در کتاب خود با عنوان «گزینه‌های سخت» سخنان غافلگیرکننده‌ای را مطرح ساخته و به وضوح اذعان کرده است که داعش در واقع ساخته دست آمریکا با هدف تقسیم خاورمیانه بوده است.کلینتون در کتاب خاطرات خود نوشته است: من به ١١٢کشور جهان سفر کرده بودم و با برخی از دوستان این توافق حاصل شد تا به محض اعلام تاسیس داعش این گروه به رسمیت شناخته شود اما ناگهان همه چیز فرو پاشید. توافق شده بود تا دولت اسلامی (داعش) در روز ٢٠١٣/٧/٥ اعلام شود و ما منتظر اعلام تاسیس آن بودیم تا ما و اروپا هرچه سریع‌تر آن را به رسمیت بشناسیم." [کیهان، ٣٠ شهریور ١٣٩٣]

در خبری که در تاریخ ٧ آگوست همین امسال یعنی کمی بیش از یکماه از انتشار کتاب "گزینههای سخت"، در خبرگزاری "یونایتد پرس اینترنشنال" منتشر شده، آمده است که سفارت آمریکا در بیروت در شبکههای اجتماعی فیسبوک و تویتر با ادعای رسانههای لبنانی - که ظاهرا باید منبع اصلی رسانههای ایرانی همچون کیهان بوده باشند - اینگونه برخورد کرده است: 

"رسانههای عمومی لبنان ادعا کردهاند که هیلاری کلینتون وزیر امور خارحه سابق آمریکا در کتاب خاطراتش "گزینههای سخت" اعتراف کرده است ایالت متحده دولت اسلامی را بوجود آورده و برنامهاش این بود تا آن را به رسمیت بشناسد. در کتاب کلینتون هیچگونه اشارهای از این دست که آمریکا در ایجاد داعش دست داشته یا میخواست آن را به رسمیت بشناسد، وجود ندارد." [لینک یو. پی. آی]

این دو ادعای کاملا متضاد، - يعنى وجود يا عدم وجود اعتراف هیلاری کلینتون در کتاب خاطرات اخیرش - در پسزمینهی دنبال کردن اخبار روزمرهی سر بریدنها و تجاوز و فروش دختران و دربدر کردن هزاران هزار مردم عادی مسلمان توسط خلیفه مسلمانان و جانیان دوروبرش، ذهن مرا به شدت مشغول کرده بود که در خبرنامه گویا مطلبی از آقای بیژن صفسری خواندم که ادعای رسانههای لبنانی و کیهان ایران را تکرار میکرد. در فرازی از مقاله مربوطه آمده است:

"... اگر بنا بر خاطرات هیلاری کلینتون که در کتاب جدید او گروه داعش را ساخته و پرداخته اسرائیل و آمریکا و ایضا انگلیس میخواند، پس چرا امروز این پدید آورندگان، تصمیم به نابودی و یا دست کم متوقف ساختن ماشین آدم کشی خودساخته را گرفتهاند؟ امروز با توجه به حجم اطلاعاتی که از گروه داعش وجود دارد و حتی اسنادی مبنی برتحت تعلیم قراردادن ابوبکر بغدادی رهبر این گروه توسط اسرائیل از سوی رسانههای معتبر جهان منتشر گردیده، اقدام دیرهنگام رئیس جمهور آمریکا مبنی بر متوقف ساختن نسلکشی داعش در منطقه، در هالهای از شک و ابهام قرار میگیرد تا بدانجا که بسیاری از آگاهان سیاسی دلیل چنین اقدام بازدارنده از سوی آمریکا را، عبور داعشیان از خط قرمز ترسیم شده توسط پدیدآورندگان این گروه تروریستی میدانند." [گویا نیوز، ١٩مرداد ٩٤]

نیازی به تاکید نیست – هرچند برای محکمکاری پر بیراه هم نبايد باشد! – که بحث بر سر نقش يا عدم نقش آمریکا و اسرائیل و انگلیس در ایجاد این گروه نیست – گرچه میتوان پذیرفت كه نبايد تاثير منفى سياست آنان را در مشکلات امروز خاورمیانه ناديده گرفت -  بلكه بحث بر سر واقعيت داشتن يا نداشتن نقل قول از یک کتاب معین است که صفحات معینی دارد و لغت به لغت آن قابل دوباره خوانی و نقل قول مستقیم و غیرمستقیم است.

هیچیک از مقالاتی که بدانها اشاره کردم هیچ ارجاعی به صفحه کتاب ندادهاند. از کیهان ایران که زیروبمش را میشناسیم انتظاری بیش از این نمیرود. این نشریه حتی خودِ مسئله سربریدن گروگانها را فیلمبازی کردن هالیودی میداند!

 در "یادداشت روز" کیهان با عنوان "داعش، دوربین، حرکت!" به قلم کسی با نام محمد صرفی آمده است:

"منابع مستقل در غرب درباره اصالت فیلم‌های سربریدن غربی‌ها توسط داعش به طور جدی تردید دارند و مورد فولی و ساتلوف (دو روزنامه‌نگار آمریکایی) را جعلی می‌دانند. در هیاهوی رسانه‌های غربی جایی برای شنیده شدن این موضوع نیست که ساتلوف با موساد ارتباط داشته و این که عکسی از وی در پشت یک مسلسل متعلق به جنگجویان شورشی سوریه وجود دارد! در نمایش ائتلاف علیه داعش به کارگردانی آمریکا، شاید اتباع خارجی به شیوه‌ هالیوودی مقابل دوربین زانو بزنند و ذبح شوند اما شهروندان سوری در بمباران‌های واقعی تکه‌تکه می‌شوند." [دوم مهرماه ٩٣]

وقتی در کیهان واقعیتی چنین عریان جعلی خوانده می‌شود چه توقعی از کیهانیان می‌توان داشت؟ نشریات لبنانی را هم که نمی‌شناسیم تا بدانیم سرچشمه‌شان از کجا آب می‌خورد. نویسندگان گویانیوز را ظاهرا قرار است بشناسیم اما در آن هم ارجاعی به صفحه‌ای از کتاب هیلاری کلینتون در مورد داعش داده نشده است. 

این است که می‌روم کتاب را تهیه می‌کنم و زحمت یافتن صفحه یا صفحات مرتبط با داعش را خودم تقبل می‌کنم!

ولی هر چه بیشتر می‌خوانم کمتر می‌یابمش. البته درست در نقطه مقابل اين ادعا، فرازهائى در كتاب به چشمم خورد که نشان از نگرانی هیلاری کلینتون از قدرت گرفتن تندروهای اسلامی در جنگ داخلی سوریه دارد؛ مثل آن‌جا كه او در مورد ديدار نمايندگان رژيم اسد با وساطت سازمان ملل متحد با مخالفين مسلحش، مى‌نويسد:

"من خاطرنشان كردم كه اگر روز آينده در ژنو به نتيجه‌اى نرسيم كه بر مبناى طرح كوفى عنان انتقال قدرتى كنترل شده [در سوریه] انجام بگيرد تلاش ديپلماتيك به رهبرى سازمان ملل فرو خواهد ريخت، تندروها قدرت خواهند گرفت و درگيرى افزايش خواهد يافت." ص ٤٥٦

و چند صفحه بعدتر، پس از شكست همين مذاكرات وقتى در ميان بازيكنان صحنه‌ى جنگ داخلى سوريه، بحث مسلح كردن مخالفان اسد جدى‌تر مى‌شود مى‌نويسد:

"مسائل بغرنج به ندرت پاسخ سرراست دارند؛ در واقع بخشى از آن‌چه اين مسائل را بغرنج مى‌سازند اين است كه هر پاسخى بدتر از ديگرى به نظر مى‌رسد." 

و سپس به دو نمونه پاسخ به مشكل بغرنج سوريه اشاره مى‌كند:

"اسلحه بفرستى، مى‌بينى آخرسر از دست تندروها سر در مى‌آورد. به ديپلماسى ادامه بدهى با كله به وتوى روسيه برخورد مى‌كنى."

و چند سطر پائين‌تر در توضيح (يا توجيه) تعلل اوباما براى تدارك اسلحه به مخالفان اسد مى‌نويسد:

"اين كار با ريسك بزرگى همراه است. در دهه ١٩٨٠ ايالات متحده، عربستان سعودى، و پاكستان شورشيان افغان را كه مجاهدين نام داشتند مسلح كرد كه به اشغال كشورشان توسط شوروى پايان دادند. برخى از اين مبارزين از جمله اسامه بن لادن در ادامه القاعده را شكل دادند و با چرخش ديدگاهشان اهدافى در غرب را نشانه گرفتند. هيچكس تكرار اين سناريو را نمى‌خواست." ص ٤٦١

جدا از اينكه اين حرف‌هاى هيلارى كلينتون كه نمونه‌هايش را آوردم بيان واقعيت است يا نه، يا اين‌كه بعدها خود او در كتاب ديگرى اعتراف كند كه "داعش" را خودشان راه انداخته بودند يا نه، واقعيت برتر اين است كه در اين كتاب معين - يعنى "گزينه‌هاى سخت" - چنين اعترافى در مورد "داعش" ديده نمى‌شود.

□◊□

مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin
Posted by رضا علامه‌زاده at 4:37 PM | از کتاب و قصه و شعر |

September 27, 2014

برنامه شبنامه و من

گفتگوی آقای احمد رافت با من که دیشب از تلویزیون رها پخش شد

مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin
Posted by رضا علامه‌زاده at 3:54 PM | از فیلم و سینما و نمایش , از فیلم و سینما و نمایش |

September 20, 2014

‌‌رئاليسم جادوئى به سبك بحرطويل در هزارويكشب!

اگر رئاليسم جادوئى را بازى با واقعيت با معيارهاى بازيگوشانهى ذهن بدانيم آنوقت هزارويكشب سرشار از آن است، و عجب نيست اگر الهامبخش جادوگر قصهپردازى چون گارسيا ماركز باشد.

ماجرای دزدیده شدن یک انبان (=کیسه چرمی) که با عنوان "حكايت انبانِ على عجمى" در جلد سوم هزارویکشب آمده يك نمونه جالب از آنست. البته شيرينی این حکایت به بحرطويلمانند بودنش است كه سعى مىكنم در اين بازنويسى از دست نرود. گرچه برای روانی متن ناچارم برخی لغات ناآشنای عربی را حذف کنم.

على عجمى كه نامش در عنوان حكايت آمده كسى است كه "در نزد او از حكايت و اخبار طربانگيز و نشاطانگيز چندان هست كه اندوه ببرد و خاطر فرحناك كند."

اين حكايت در هزارويكشب اينگونه آغاز مىشود كه يكشب هارونالرشيد بيخوابى به سرش مىزند و غمگين است و به وزيرش مىگويد: "از تو چيزى مىخواهم كه او دل مرا بگشايد و خاطر من شاد بدارد."

وزير، على عجمى را كه از نام فاميلش پيداست عجم است يعنى ايرانى است به حضور خليفه مىآورد و او پس از لفتولعابی چند، ماجراى انبان غلامش را براى خليفه حكايت مىكند. مىگويد روزى براى خريد و فروش به شهرى رفته بودم و غلامى داشتم كه انبانى با خود داشت. در بازار مردی کُرد کیسه را از دست غلام بزور گرفت و گفت اين انبان با هرچه در آن است مال من است (چرا در حکایت مرد را کُرد نامیده معلوم نیست، شاید به دلیل بازی با لغت باشد در متن آهنگینی که در پیش است).

كشمكشى آغاز شد و مردم آنان را نزد قاضى بردند. قاضى از مرد پرسيد "اين انبان از تو چه وقت گم شده؟" مرد جواب داد: 

"ديروز اين انبان از من رفته و دوش از اندوه نخفتهام. قاضى گفت: اگر اين انبان از آن توست متاعى را كه در اوست از براى من توصيف كن."

و حالا به توصيف مرد از آنچه در انبان است دقت كنيد:

"در اين انبان ميلهاى سيمين ، و شمعدانهاى زرين، و تنگهاى بلورين، و  غرفههاى نگارين و فرشهاى فاخر و رنگين، و چشمههاى گوارا و شيرين، و شهر همدان و قزوين، و ممالك هند و چين، و جمعى از كردهاى بیدين گواهى مىدهند كه اين انبان، انبان من است."

حالا قاضى از على عجمى مىخواهد تا محتواى انبان را شرح دهد. عجمى مىگويد:

"در حاليكه دلم سوخته و آتش غضبم افروخته بود پيش رفتم و گفتم: در اين انبان خانهاى است خراب، و چشمهاى است بىآب، و ميخ است و طناب، و طنبور است و رباب، و نقل است و شراب، و سيخ است كباب، و در اين انبان است شهر گنجه و نواحى بابالابواب، و جمعى از اهل كتاب و شيخوشاب گواهند كه اين انبان از من و آنچه در اوست از آن من است."

باز نوبت به مرد اول مىرسد كه دنبالهى بحرطويل را ببافد:

"اين انبان معروف است، و آنچه در او هست موصوف است، و در اين انبان است دريا و كوهسار، و صحرا و مرغزار، و سواران نيزهدار، و شيران آد‌م‌خوار، و هزارهزار گرزهمار، و در اين انبان است دام صياد و كوره حداد، و شهر بصره و بغداد، و هزار دزد شياد، و هزار هزار قحبه و قواد، و جماعتى از اكراد گواهند كه انبان، انبان من و آنچه در اوست از آن من است."

حالا نوبت على عجمى است تا دوباره بختش را در بحرطويل بافى بيازمايد:

"دراين انبان من تيغ است و سنان، و تبر است و كمان، و گوى است و چوگان، و زره است و خفتان، و مرد است و ميدان، و صحن است و ايوان، و سرو است و بستان، و گل است و ريحان، و در اين انبان است رى و طبرستان، و دامغان و سمنان، و قم و كاشان، و لبنان و اصفهان، و ساحت آذربايجان و سامان خراسان، و جمعى از عالمان و زاهدان و واعظان گواهند كه اين انبان از من و آنچه در اوست از آن من است."

قاضى كه ظاهرا از اين مشاعره به سبك بحرطويلىاش خوشش آمده و خودش هم در اين عرصه كمذوق نيست، يك بار ديگر به آنان فرصت مىدهد تا با شرح محتويات انبان مالكيت خود بر آن را اثبات كنند. مرد اولى مىگويد:

"درين انبان چمن است و گلزار، و شكوفه است و ازهار، و عندليب است و هزار، و چنگ است و مزمار، و ميخانه است و خمار، و شهر كوفه و سبزوار، و هزار هزار اخيار و اشرار گواهند كه اين انبان از من و آنچه در اوست از آن من است." 

و على عجمى آخرين تلاش آهنگينش را اينگونه مىكند:

"در اين انبان جبال است و بحور، و قلاع است و قصور، و غلمان است و حور، و ساز است و طنبور، و دجله است و فرات، و بلخ است و هرات، و در اين انبان است ايوان نوشيروان، و مملكت سليمان، و تختگاه كيان، و از وادى نعمان تا ارض سودان، و از هند تا عسقلان."

اين جا ديگر صداى قاضى در آمد و "عقلش حيران شد و گفت: نيستيد شما مگر دو مرد منافق و دو فاجر فاسق."

و آنگاه به همان شيوهى آهنگين، قاضى هم طبع آزمائى مىكند و مىگويد:

"مگر اين انبان هفت آسمان است؟! مگر اين انبان عرش سبحان است؟! مگر اين انبان عرصه محشر است؟! مگر اين انبان عالم ديگر است؟!"

سپس دستور مىدهد تا در کیسه را باز كنند. 

"چون انبان بگشودند جز قرصهاى نان جوين و مشتى زيتون در آن نبود!" 

شهرزاد قصهگو، مادرِ بازی با واقعیت و تخیل در قصهپردازی، حکایتش را اینگونه به پایان میبرد. او از زبان علی عجمی میگوید که هارونالرشيدِ غمگین و دلگرفته، وقتى اين حكايت را شنيد "چندان بخنديد كه بر پشت افتاد." (صص ٦٩-٧٢)

□◊□

مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin
Posted by رضا علامه‌زاده at 2:54 PM | از کتاب و قصه و شعر |

September 14, 2014

دلم پاره شد از بس از فلامنكو ننوشتم!

چند شب پيش در يك رستوران ايرانى در لاهه خانمى كه مرا شناخته بود با محبت بسيار گفت كه از مطالب مربوط به فلامنكو كه مىنوشتم خيلى خوشش مىآمد. يادم افتاد مدتى است چيزى در اين مورد ننوشتهام. البته اين بهاين معنا نيست كه خودم از فلامنكو دور افتاده باشم. هر هفته آخرين خبرها در مورد فلامنكو را از طريق راديو و تلويزيزن اسپانيا دنبال مىكنم و روزم بدون شنيدن چند ترانه كولى شب نمىشود!

براى اين كه مجددا سر قصه را باز كرده باشم برايتان مىگويم فقط دو هفته پس از مرگ نابهنگام آهنگساز و گيتاريست چيرهدست فلامنكو، پاكو دِ لوسيا، كه خبرش را خودم در همين صفحه در مطلبى با عنوان "اسپانيا در مرگ پاکو د لوسیا مىگريد" دادم، آلبوم تازهاى از او منتشر شد كه تقريبا آماده انتشار توسط خودش بود كه مرگ امانش نداد. نام اين آلبوم "ترانهى اندلس" است كه شامل هشت قطعه از ساختههاى پاكوست با نوازندگى خودش. 

ترانه شماره چهار از اين آلبوم را انتخاب كردم كه در زیر برایتانت میآورم تا بشنويد. نام ترانه "تا زندهام دوستت دارم" است و مثل بسيارى از ترانههاى كولى داستان دارد. داستان اين ترانه از زبان دختر جوانى است كه عاشق مرد مسنى شده است. خواننده اين ترانه يكى از خوانندگان بسيار محبوب من است با نام "استريا مورنته" كه دختر يكى از موسيقدانان بسيار نامى فلامنكو، "انريكو مورنته"، است كه اخيرا فوت شد. 

داستان ترانه اين است كه دخترك به معشوق مسن‌اش مىگويد وقتى مردم من و تو را دستدردست در خيابان مىبينند مىگويند اين مرد با اين سنوسال و موى خاكسترى بدرد شوهرى من نمىخورد ولى:

من چشمم پىِ جوانان نيست. 

به تو افتخار مىكنم. 

پس مرا كنارت نگهدار

مثل كسى كه از گل سرخش نگهدارى مىكند. 

 

شايد فكر كنى از كهنساليت خسته مىشوم

در اوج جوانى

خودم را همسن تو مى دانم.  

 

تو نگران جوانيم نباش

كه براى من جز تو كسى در جهان وجود ندارد.  

 

من اسير بوسههاى توام

تا زندهام دوستت دارم

و حتى

پس از مرگم.  


□◊□
مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin
Posted by رضا علامه‌زاده at 4:39 PM | مطالب مربوط به «فلامنکو» |

September 12, 2014

داستان‌هاى شگفتِ "بهمن مقصودلو" از مستند جاودانه‌ى "علف"

فيلم شگفتانگيز "علف" را براى اولين بار نزديك به ٤٥ سال پيش وقتى دانشجوى "مدرسه عالى تلويزيزن و سينما" بودم ديدم و از همان روز دو صحنه از آن در ذهنم حك شد: عبور ايل بختيارى از رودخانهى خروشان كارون، و گذر از گردنههاى صعبالعبور زردكوه برفپوش. 

حدود دهسال پيش دوست فيلمشناسم "آران" فيلم "علف" را به همراه چند فيلم ناياب ديگر مثل "باد صبا" از ايران برايم آورد و من همان دو صحنه از فيلم علف كه نام بردم را در برنامه تدريسم در مدارس سينمائى گنجاندم. 

اين مقدمه را آوردم تا بگويم ديرگاهى است با اين مستند چشمگير كه نبرد سهمگين انسان با طبيعت را بشكلى شاعرانه/حماسى ثبت كرده است آشنايم، ولى تا وقتى كتاب ارزشمند بهمن مقصودلو با عنوان "علف، داستانهاى شگفت انگيز و ناگفته" را نخواندم نفهميدم چقدر كم از اين اثر بزرگ و سازندگان آن مىدانم. 

Alaf.jpg

مقصودلو در اين كتاب ٤٨٠ صفحهاى چيزى در مورد فيلم علف و سازندگانش نيست كه ناگفته گذاشته باشد. او در پژوهشى همه جانبه كه ششسال صرف آن شده تمام منابع موجود را بررسيده، با بسيارى از آشنايان و صاحبنظران گفتگو كرده، و حتى شرائط سياسى و اجتماعى زمانهى ساخت فيلم را نيز از نظر دور نداشته است. خودش در پيشگفتار مىنويسد:

"سعى كردهام تمام حوادث و وقايع مهمى را كه در شكلگيرى شخصيتها و حوادث زندگى آنها اثرگذار بودهاند با جزئيات كامل در كتاب بياورم تا هم خواننده كتاب بيشتر به زواياى پيچيده و اوضاع سياسى اجتماعى آن دوره آشنا شود و هم در صورت تبديل كتاب به فيلمنامه، سناريست دستمايه كافى داشته باشد."

به همين دليل است كه نيمهى اول كتاب به شناخت "مارگريت هريسن"، "مريان كوپر"، و "ارنست شودساك"، سه ماجراجوى امريكائى اختصاص يافته كه بر مبناى تصديقنامهاى كه به امضاى اميرجنگ، ايلبيگى بختيارى و حيدرخان، رئيس طايفه بابااحمدى در حضور معاون كنسول امريكا در ايران رسيده "نخستين خارجیهائى هستند كه به مدت ٢٦ روز همراه با طايفه بابااحمدى از ايل بختيارى از منطقهى جهانگيرى در عربستان (=خوزستان) تا دره چهارمحال در منطقه اهلك و از ارتقاعات زردكوه كوچ كردهاند." ص ٣٨٨

فقط كافى است عناوينى كه مقصودلو بهدرستى به دو تن از اين سه نفر داده نگاهى بكنيد تا بدانيد با چه موجودات پيچيدهاى روبرو هستيد:

"مارگرت هريسن: نويسنده، روزنامهنگار، جاسوس، كاشف و تهيهكننده فيلم" ص ١٢

"مريان كوپر: نويسنده، مخترع، خبرنگار، خلبان، كاشف، كارگردان و تهيهكننده" ص ٤١

سومى، ارنست شودساك، كه در ماجراجوئى دستكمى از دو رفيقش نداشته فيلمبردارى بوده كه قبل از پيوستن به آندو براى ساختن فيلم علف، تجربه عكاسى خبرى براى روزنامهها، فيلمبردارى جنگى در جبهههاى مختلف، فيلمبردارى هوائى، و فيلمبردارى اختصاصى براى صليب سرخ را داشته است.

كتاب تا فصل ششم به موضوع مركزى، يعنى فيلم علف، نمىرسد. مقصودلو در پيشگفتار در مورد نسخه انگليسى كتاب مىنويسد: "ناشر، متن انگليسى را خيلى مفصل ارزيابى كرد و در نتيجه يك سوم كتاب، به ويژه پنج فصل اول آن، از متن انگليسى حذف شد." خوب شد كه ناشر ايرانى همين كار را نكرد چون اطلاعات ضرورى و ذيقيمتى در اين فصول آمده. ولى كاش مقصودلو پنج فصل اول را كمى مختصر مىكرد تا خواننده زودتر به ماجراهاى واقعا خواندنىِ ساختن فيلم علف مىرسيد. بويژه آنكه زبان و قلم مقصودلو در باقى كتاب، و نقل قولهائی که از دیگران میآورد بهقدرى شيرين و دلچسب مىشود كه بهسختى مىتوان كتاب را زمين گذاشت. 

كاملا پيداست كه مقصودلو با دقت تمام نوشتههاى مرتبط با موضوع كارش را بررسى كرده است. اين سه جستجوگر هر كدام به شكل مستقل نه تنها مقالات يا حتى كتاب در مورد همين فيلم نوشته و منتشر كرده اند، بلكه مصاحبههاى مفصل و نامهنگاريهاى بسيارى هم از آنان باقى مانده است. مقصودلو خواندنىترين فرازها را گردآورده و جابجا بر تناقض در روايتهاى آنان نيز انگشت گذاشته است. 

يكى از معتبرترين و شايد شيرينترينِ اين منابع، كتاب مريان كوپر با همان عنوان علف است كه يادداشتهاى روزانهى او را نيز دربردارد؛ يادداشتهائى كه در طول ساختن اين فيلم در منطقه بختيارى و در جريان كوچ حماسى ايل بابااحمدى نوشته شده است و فقط بايد كتاب را خواند تا به عظمت كوچ بختيارى به شكلى كه نود سال پيش انجام مىگرفت و در فيلم علف تا ابديت زنده خواهد ماند پىبرد (البته به شرط اينكه فيلم را هم ديده باشيد!)

مقصودلو شكلگيرى ايدهى ساختهشدن فيلم علف را از نطفه دنبال مىكند. ارنست شودساك مىگويد: من فلاهرتى را كم و بيش مىشناختم. او كارش را با نانوك شمالى شروع كرد و اين فيلم بهترين كار او از آب درآمد." ص ٢٨٨

بىدليل نيست كه تمامى مستندشناسان جهان "نانوك شمالى" و "علف" را نمونههاى درخشان ثبت مبارزه انسان با طبيعت بر نوار فيلم در شاعرانهترين شكل آن مىشناسند. با پيوستن مارگريت هريسن به كوپر و شودساك بهعنوان تهيهكننده حالا كار آن دو راه افتاده بود، هرچند هنوز نمىدانستند فيلمشان را با چه موضوعى و در كجا خواهند ساخت. شودساك مىگويد: "ولى مطمئن بوديم اين كار شدنى است چرا كه دوربين، پنجاه هزار فوت فيلم گرانقيمت، و ده هزار دلار پول همراه داشتيم." ص ٢٩٤

آنها پس از سفر به تركيه و حتى فيلمبردارى از صحنه هائى كه بعدا دور ريخته شد "عاقبت وقتى از جستن آنچه در پىاش بودند نااميد شدند، تصميم گرفتند به ايران بروند." ص ٣١٢

كتاب تمام اين سفر دراز را روز به روز و حاثه به حادثه دنبال مىكند تا بالاخره آنان آنچه در پىاش بودند را مىيابند؛ كوچ ايل بختيارى، نمونهاى درخشان از نبرد ابدى انسان با مادرش، طبيعت. 

آشنائى با رحيمخان، يكى از خانهاى بختيارى كه مدتى در غرب زندگى كرده بود راهشان را باز كرد. در كتاب از قول مريان كوپر آمده: "رحيم مىگفت من دوست دارم در خيابان برادوى با آن همه تئاتر و دانسينگ و دختران زيبا بگردم. حاضرم جاى خودم را با شما عوض كنم؛ شما بيائيد رئيس ايل بختيارى بشويد، من هم مىروم در برادوى مىگردم." ص ٣٢٥

از طريق همين رحيمخان است كه آنان به حيدرخان، رئيس ايل بابااحمدى معرفى مىشوند و مقدمات همراهيشان با اين ايل در كوچ سالانهشان فراهم مىآيد. 

از اينجا كتاب لحظات حساس فيلمبردارى را شرح مىدهد كه موجب مىشود آدم پس از ده بار ديدن باز هم بخواهد فيلم را ببيند. مقصودلو در اين بخش تنها به نوشتهها و مصاحبههاى اين سه آمريكائى اكتفا نكرده و به اسناد ديگر هم اشاره كرده است، از جمله به گفتگوى "لطفى" پسر حيدرخان كه در زمان كوچ ايلشان فقط هشت سال داشت. او شش دهه بعد در مقابل دوربين مردمشناس و مستندساز آگاه ما، فرهاد ورهرام، ظاهر شد و خاطراتش از آن سفر، و سه آمريكائى همراهشان را در فیلم مستند او با عنوان "تاراز" بازگو كرد. 

برخى صحنهها هم هست که در كتاب مىآيد كه در فيلم يا حذف شده يا اصلا بهدليلى فيلمبردارى نشده است. يكى از آنها صحنهى ترياككشى اين سه آمريكائى است بر قايقى كه از خيكهاى پوستِ بُز ساخته شده بود و چند قايقران آن را بر رودخانهى كارون مىرانند. مقصودلو، ذهنيت مارگريت هريسنِ نشئه از ترياك را از كتاب خود او با عنوان "هميشه فردائى هست" نقل مىكند:

"آفتاب داغى بود، اما نسيم فرحبخشى هم مىوزيد. ما از منطقهاى كوهستانى مىگذشتيم كه آب سنگهایش را به اشكالى حيرتانگيز و رنگهاى نارنجى و سرخ درآورده بود. مرغان دريائى سپيدبال بر فراز سرمان حركت مىكردند و قايقرانها ترانهاى با ضرباهنگى روشن و شيرين مىخواندند و با ضرب پارو مىزدند و قايق را به جلو مىرانند. ترياك اعصابم را آرامش داده و عضلاتم را رها كرده بود..." ص ٣٢٦

حيف! اگر اين صحنه فيلمبردارى شده و در فيلم مىآمد دستكمى از صحنههاى چشمگير عبور از كارون و گذر از زردكوه نمىداشت! 

بالاخره اين سه آمريكائىِ همهفنحريف، پس از نزديك به يك ماه فيلمبردارى در كوههاى بختيارى با دست پر و ماجراهاى بسيار به تهران مىرسند جائی كه يكى از آنها، مارگريت هريسن، "زندانى شماره ٢٩٦١، كه نخستين زن آمريكائىاى محسوب مىشد كه بلشويكها او را زندانى كرده بودند" و خود بعدها اعتراف كرد جاسوس ارتش آمريكا نيز بوده است، موفق مىشود با قدرتمندترين مرد ايران در آن روزها، رضاخان سردار سپه، مصاحبهاى اختصاصى كند. او در تاريخ بيست و دوم تيرماه ١٣٠٣ با رضاخان و پسر خردسالش محمدرضا ديدار كرد و خاطرهاش از اين ديدار استثنائى را سال بعد وقتى آوازهى رضاخان به آنسوى اقيانوسها هم رسيد به شكل مقالهاى خواندنى در مجله نيويورك تايمز به چاپ سپرد. او مقالهاش را با اين پيشبينى دقیق به پايان برده است:

"در حال حاضر رضاخان تعيين كننده بلافصل سرنوشت ايران است. و اگرچه هنوز نوع حكومت آينده تعيين نشده است، اما احتمال فراوان مىرود كه شكل فعلى حكومت يعنى پادشاهى مشروطه به صورت پادشاهى انتخابى يا موروثى باقى بماند. منطقا مىتوان فرض كرد كه اگر حوادثى غيرقابل پيشبينى اتفاق نيفتد، رضاخان جانشين احمد شاه مخلوع خواهد شد." ص ٣٨٨

از ديگر قصههاى شگفتِ مقصودلو در اين كتاب ماجراى دوستى مريان كوپر، كه مىتوان او را كارگردان فيلم علف دانست با "رابرت ايمبرى"، كنسول آمريكا در تهران است. ايمبرى همان سیاستمدار آمريكائى است كه در توطئهاى كه بالاخره معلوم نشد چه دستى پشت آن پنهان بود در تهران به ظاهر به دست عدهاى ضدبهائى كشته شد. آنچه مريان كوپر در كتاب ديگرش با عنوان "آنچه مردان به خاطرش مىميرند" در اين مورد نوشته، در كتاب مقصودلو نقل شده است:

"سه هفته پس از اين كه من تهران را ترك كردم اتفاق افتاد. آن موقع تحركاتى عليه بهائىها صورت مىگرفت، و در تهران هم دو مبلّغ آمريكائى بهائى حضور داشتند. ايمبرى كه شنيد قرار است مردم به آنها حمله كنند يكى از روساى پليس را وادار كرد آنها را تحت حمايت خود بگيرد. روز بعد اجتماعى از مردم تشكيل شد. آنها اعتقاد داشتند بهائىها آب سقاخانهاى را مسموم كردهاند... ايمبرى با كالسكه به آنجا رفت. ناگهان يك روحانى كه مشغول سخنرانى براى مردم بود او را ديد و فرياد زد: اين همان كسى است كه در سقاخانه سم ريخته است. اين بهائى را بكشيد." ص ٣٩٨

و ايمبرى در اين توطئه كه بسيارى دست انگليس را پشت آن ديدهاند به قتل رسيد. 

زبان مقصودلو در اين كتاب روان و شيوا و در بسيارى موارد بسيار شيرين است، گرچه گاهى حسى از خواندن يك ترجمه به خواننده دست مىدهد، شايد به اين دليل ساده كه كتاب در اصل به انگليسى نوشته شده است. و يا گاهى از دستش در مىرود و مثلا "بزغاله" را "بچهبز" مىنامد! ص ٤٤٦

فصل پايانى كتاب به بازتاب اين فيلم پس از نمايش آن اختصاص دارد كه از هر زاويه به آن پرداخته شده است. در حاليكه منتقدين سينمائى فيلم علف را ستوده و همپاى نانوك شمالى آن را تحسين كردند "كشيشى از كاليفرنياى جنوبى مدعى شد كه كل اين فيلم ساختگى است و تمام آن در كوههاى سن برنادينو در شرق لسآنجلس ساخته شده است." ص ٤١١

از كشيسها اينگونه حرفها بعيد نيست اما از آن جالبتر نظر دانشجويان دانشگاه پرينستون بود كه "اين فيلم را به عنوان بدترين فيلم سال انتخاب كردند" و با اين اظهار نظر نامشان در تاريخ سينما ثبت شد!

اگر بخواهم به نكات جالبى كه در كتاب آمده اشارهاى هرچند گذرا بكنم اين نوشته به سادگى پايان نخواهد گرفت. فقط به همين بسنده مىكنم كه شنيدهام در نقدى بر اين كتاب آمده است كه هر دانشجوى سينما بايد اين كتاب را بخواند. من اما گمان مىكنم نه تنها دانشجويان كه هيچ علاقمند به سينما نيست كه از خواندن اين كتاب بىنياز باشد. 

□◊□

مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin
Posted by رضا علامه‌زاده at 11:25 AM | از کتاب و قصه و شعر |

September 9, 2014

اطلاعیه‌ی "بنیاد سینمائی برداشت ٧"

Logo%20Take%207%20Foto%201.jpg

اطلاعیهی "بنیاد سینمائی برداشت ٧"

برای رسانههای فارسی

فيلم "با من از دريا بگو" براى نمايش در "جشنواره جهانى فيلم مستند گلاسگوى اسكاتلند" كه يكى از معتبرترين جشنوارههاى اختصاصى براى فيلمهاى مدافع حقوق بشر محسوب مىشود انتخاب شده است. به دعوت اين جشنواره، رضا علامه زاده كارگردان فيلم روز يكشنبه دوازدهم اكتبر در مراسم نمايش فيلم در گلاسكو حضور خواهد داشت.

 

این فیلم پس از شركت در بخش "مستندهاى جهان" در جشنواره جهانى فيلم

مونترال، در "جشنواره جهانى فيلم مستند فلوريداى آمريكا" روز شنبه سيزدهم سپتامبر نمایش داده خواهد شد.

 بنياد سينمائى برداشت ٧ بدينوسيله از هموطنان ايرانى مقيم میامی و گلاسگو دعوت مىكند با حضور خود در نمايش فيلم "با من از دريا بگو" ياد و نام جانباختگان تابستان ٦٧ را گرامى داشته، و با "مادران خاوران" همدردى كنند. 

بنیاد سینمائی برداشت ٧

□◊□

مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin
Posted by رضا علامه‌زاده at 8:17 PM | از فیلم و سینما و نمایش |

September 7, 2014

سیمین‌بانو و شعر نغز "شتر"

تا کنون دو شعر سیمین‌بانو بهبهانی را که یک سال پیش از به ابدیت پیوستنش به خواهش من در مقابل دوربین همکارانم در ایران خواند را در این صفحه آورده‌ام با عنوان‌های: "چابک غزال غزل" و "گورم به خاک وطنم".

حالا شما را به شنیدن شعر نغز "شتر" دعوت می‌کنم که هم در فرم و هم در محتوا، به اعتقاد من، به یک اعجاز شعری می‌ماند.


مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin
Posted by رضا علامه‌زاده at 4:55 PM | از فیلم و سینما و نمایش |

September 4, 2014

برنامه "اکران" و گفتگو با من

گفتگوی شپول عباسی، تهیه کننده و مجری برنامه ی پر بیننده ی "اکران" در تلویزیون صدای آمریکا با من که قبل از نمایش فیلم "با من از دریا بگو" برای بینندگان در ایران پخش شد.

مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin
Posted by رضا علامه‌زاده at 3:56 PM | از فیلم و سینما و نمایش |

September 2, 2014

بار دیگر "با من از دریا بگو"

خستگی سفر به جشنواره فیلم مونترال و سپس سفر به واشینگتن برای مصاحبه با تلویزیون صدای آمریکا در رابطه با فیلم "با من از دریا بگو" که شنبه گذشته برای هموطنانم در ایران پخش شد را اول از همه دوبیت پرمهری از طنزپرداز بزرگ هادی خرسندی از تنم در آورد و بعدش دعوتنامه ی رسمی جشنواره جهانی فیلم حقوق بشر گلاسکو (اسکاتلند) که همین دقایقی پیش به دستم رسید.

Glascow%20logo.JPG 

از شعر هادی که پریروز به دستم رسید فقط بیت دومش را می آورم و اگر خودش خواست بیت اولش را خواهد آورد!

باز از درد وطن با ما بگو

بار دیگر "با من از دریا بگو"

□◊□

مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin
Posted by رضا علامه‌زاده at 6:17 PM | از فیلم و سینما و نمایش |

August 19, 2014

"گورم به‌خاک وطنم"

سیمین بهبهانی در رثای سیمین بهبهانی می‌خواند

خبر نه‌چندان دور از انتظارِ از دست شدن "چابک غزالِ غزل" ایران، سیمین بهبهانی، طایفه‌ی هنر و ادبیات مقاوم ایران را به سوگی سنگین نشانده است. بی‌تردید در رثای این بزرگ‌بانوی ادب فارسی مرثیه‌های بسیاری سروده خواهد شد اما وقتی سیمین بانو خود در رثای خویش شعر نغز "یک متر و هفتاد صدم" را که به‌درازای گورش در وطن اشاره دارد، در مقابل دوربین من (من؟ من کجا بودم؟) می‌خواند، قلبی نیست که از دیدن و شنیدنش نلرزد.

مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin
Posted by رضا علامه‌زاده at 6:27 AM | از عشق و درد و پراکنده‌گوئی‌های دیگر |

August 17, 2014

بیائیم یادمان کشتار ٦٧ را هرچه باشکوه‌تر برگزار کنیم

Logo%20Take%207%20Foto.jpg

اطلاعیهی "بنیاد سینمائی برداشت ٧"

برای رسانههای فارسی

 بیائیم یادمان کشتار ٦٧ را هرچه باشکوهتر برگزار کنیم

"بنیاد سینمائی برداشت ٧" که در کارنامهی پربار هنریاش بیش از ده فیلم داستانی و مستند و نمایش، از جمله "میهمانان هتل آستوریا"، "جنایت مقدس"، "مصدق" و "تابوی ایرانی" به چشم میخورد، افتخار دارد نمایش سراسری تازهترین اثر این بنیاد، فیلم مستند/داستانیِ "با من از دریا بگو"، را اعلام کند.

"با من از دریا بگو"، تازهترین فیلم "رضا علامهزاده" بهتهیه کنندگی "بیژن شاهمرادی" و با موسیقی "اسفندیار منفردزاده" تا کنون به "جشنواره جهانی فیلم مونترال" (کانادا) و "جشنواره جهانی فیلم مستند فلوریدا" (آمریکا) راه یافته، و اولین نمایش جهانیاش را همزمان با آغاز هفتهی سالگرد کشتار ٦٧ در تاریخ جمعه بیستودوم آگوست ٢٠١٤ در جشنواره جهانی فیلم مونترال برگزار خواهد کرد که نمایش آن برای سه روز متوالی در جشنواره ادامه خواهد یافت (٣١ مرداد تا دوم شهریور ١٣٩٣)

خانم شیرین عبادی، چهرهی سرشناس دفاع از حقوق بشر و برندهی جایزه صلح نوبل، دعوت "بنیاد سینمائی برداشت ٧" را برای حضور به همراه کارگردان و تهیه کننده در اولین شب نمایش این فیلم در جشنواره مونترال پذیرفتهاند، و در پایان نمایش سخنانی در ارتباط با فاجعهی کشتار ٦٧ ایراد خواهند کرد.

نمایش "با من از دریا بگو" در "جشنواره جهانی فیلم مستند فلوریدا" در روز شنبه سیزدهم سپتامبر در دو نوبت خواهد بود که اطلاعات مربوط به حضور فیلم در این جشنواره به زودی در اختیار رسانهها قرار خواهد گرفت.

یاران و فعالان حقوق بشر در شهرهای مختلف جهان از دیرگاه در تلاش برگزاری جلساتی مشابهاند تا یادمان کشتار ٦٧ را همراه با نمایش فیلم "با من از دریا بگو" هرچه با شکوهتر برگزار کنند. با سپاس از تلاش انسانی این همراهان، لیست شهرهائی که تا کنون برنامهریزیشان به سرانجام رسیده، اعلام میشود:

 

گوتنبرگ (سوئد) -شنبه 23 آگوست

Saturday August  23, 17:00 pm

Karlgustavsgatan 54B – Göteborg

فرزنو - يكشنبه ٢٤ آگوست

Fresno.  California   Sunday August 24  

www.iraniancultureandartclub.com 

استکهلم - یکشنبه 24 آگوست

Sunday August 24, 18:00 pm

ABF Spelanaden 3C – Sundbyberg

فرانكفورت - جمعه ٢٩ آگوست

Frankfort, Germany    Friday August 29

(0)17632485138

ونكوور - شنبه ٣٠ آگوست 

Vancouver   Saturday August 30

(604)988-9262

Hadi@shahrgon.com

تورنتو - شنبه ٦ سپتامبر

Toronto Saturday September 6

news@shahrvand.com

آتلانتا - يكشنبه ٧ سپتامبر

Atlanta   Sunday September 7

(770) 846-0933

دالاس - يكشنبه ٧ سپتامبر

Dallas. Sunday September 7

(214)243-3102

اورلاندو - يكشنبه ١٤ سپتامبر

Orlando. Sunday September 14

(407)327-2184

نيويورك - شنبه ٢٠ سپتامبر

New York. Saturday September 20

(718) 309-1996

مادرید – سه شنبه ٣٠ سپتامبر

Tuesday September 30, 19:00

Ateneo de Madrid

Tel: 91 429 17 50

C/ Prado 21 

28014 Madrid.

برای اطلاعات بیشتر و کاملتر میتوانید به سایت رسمی فیلم مراجعه کنید: http://www.tellmeoftheseasmovie.com/

و یا به آدرس زیر پیام بفرستید:

take7pro@yahoo.com

بنیاد سینمائی برداشت ٧

□◊□

مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin
Posted by رضا علامه‌زاده at 9:34 AM | از فیلم و سینما و نمایش |

August 12, 2014

"خلافت اسلامی" و "ایزدی‌ها"

بیش از ده‌سال پیش در همین صفحه در مطالبی کوتاه مشاهدات شخصی‌ام را از زیارت سالانه‌ی فرقه‌ی مذهبی‌ای که خودشان را "یزیدی" می‌خوانند و مسلمانان افراطی آنان را "شیطان‌پرست" می‌دانند و این روزها در رسانه‌های فارسی‌زبان "ایزدی" نامیده می‌شوند، شرح دادم. من برای تدریس به‌دانشجویان فیلم‌وتلویزیون به کردستان عراق رفته بودم که مصادف شد با مراسم حج ایزدی‌ها.

دو سال بعد هم فیلم کوتاهی از همین مراسم در "زیارتگاه لالِش" در  ایالت انبار کردستان را در صفحه‌ام در یوتیوب گذاشتم که تا کنون بیش از شصت‌هزار تماشاگر داشته است.

این‌روزها که اوباش مسلمان زیر پرچم شرم‌آور "خلافت اسلامی" رذیلانه‌ترین اعمال را با مردمی که در دامشان اسیرند مجاز می‌دانند، نام این فرقه‌ی آرام و صلح‌اندیش را که پس از سقوط دیکتاتوری صدام حسین امکان برگزاری آزاد مراسم مذهبی‌شان را بازیافته بودند، بر سر زبان‌ها انداخته است.

از آنچه این روزها بر این بی‌پناهان می‌رود چیزی نمی‌نویسم چرا که خبرهای دردناکشان در همه رسانه‌ها در راس اخبار روز است. فقط برای این‌که اطلاعات محدودم در مورد آنان را با علاقمندان این صفحه شریک شوم لینک مطالب قبلا منتشر شده‌ام به همراه فیلم مراسم حج در زیارتگاه لالِش را در اینجا می‌گذارم.

مراسم حج فرقه "شیطان پرستان"

مستمع صاحب سخن را ...

مراسم حج به روایت تصویر

 

مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin
Posted by رضا علامه‌زاده at 10:38 AM | از فیلم و سینما و نمایش |

August 5, 2014

سیمین‌بانو، چابک غزالِ غزل

این روزها خبر از هشتادوهفتمین زادروز سیمین بهبهانی، این به‌گفته‌ی خودش "چابک غزالِ غزل"، ایران است. ایران، سرزمین شعر، بی‌تردید در بیش از یک سده در عرصه‌ی غزل‌سرائی، غزالی به چابکی سیمین‌بانو به‌خود ندیده است.

همین سال پیش، یارانم در ایران، به درخواست من دست بالا زدند و ساعاتی با سیمین‌بانو نشستند و چند شعر و سخن از او را برایم ثبت کردند. از تفصیل معذورم و نامی از این عزیزان نمی‌برم تا زبانم نسوزد! اما دریغم آمد گوهری از این دست در صندوق‌خانه‌ی فیلم‌ام داشته باشم و در زادروز سیمین‌ بانو آن‌را با مشتاقان بی‌شمارش در میان نگذارم.

با آرزوی بهترین‌ها برای این بانوی بزرگوار، دوستاران این صفحه را به‌دیدن چهره‌ی زیبا، و شنیدن صدای گیرایش که همین غزلِ نغزِ عنوان‌شده در پیشانی این مطلب را می‌خواند، دعوت می‌کنم.

مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin
Posted by رضا علامه‌زاده at 6:09 PM | از عشق و درد و پراکنده‌گوئی‌های دیگر |

August 1, 2014

فیلم "با من از دریا بگو" منتخب "جشنواره فیلم مستند فلوریدا"

ساعاتی پیش انتخاب فیلم "با من از دریا بگو" برای شرکت در "جشنواره فیلم مستند فلوریدا" رسما اعلام شد. این جشنواره در نیمه ماه سپتامبر امسال در ایالت فلوریدای آمریکا برگزار خواهد شد.

selection_laurel_2014_white.jpg

اولین نمایش جهانی این فیلم در هفته آخر ماه آگوست امسال در "جشنواره 
جهانی فیلم مونترآل" کانادا خواهد بود

□◊□

مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin
Posted by رضا علامه‌زاده at 10:14 PM | از فیلم و سینما و نمایش |

حماس، مردم غزه، و اسرائيل، وجدان بشريت را گروگان گرفته است

با اعلام سه روز آتشبس به منظور كمكرسانى به مردم رنج كشيدهى غزه، دنيا دارد نفسى مىكشد. جنگ در هر شكلش كثيف است بهويژه در شكلى كه هر يكى دو سال يكبار بر اهالى غزه تحميل مىشود؛ مردمى كه ميان سازمانهاى تروريستى حماس و جهاداسلامی از يكسو، و دولتهاى راستگراى اسرائيلى از سوى ديگر، در تلهى دائمى قرار دارند. 

در طول اين سه روز آتشبس، مردم غزه به تشييع و دفن عزيزان خویش و مرهم نهادن بر زخم مجروحان و تدارك نان و آبى مختصر - اگر يافت شود- مشغول خواهند بود تا دور تازهاى از خشونت را از سر بگذرانند. 

تروريستهاى حماس و جهاداسلامی هم بى آنكه كَكشان از اينهمه مصيبت كه بر هموطنانشان هموار كردهاند بگزد با نيروى تازهاى كه از حمايت جانيانى از سنخ خودشان - خامنهاى و حسن نصرالله - گرفتهاند، منتظرند موشكهايشان را هوا كنند و اگر قادر نيستند فاجعههاى انسانىِ مشابه در مناطق مسكونى اسرائيل بيافرينند، دستكم نشان دهند كه از آن ابائى ندارند. 

دولت اسرائيل هم در اين سه روز وقت كافى دارد تا دندانش را تيزتر كند و بىپرواتر از پيش بر هر كجا كه بخواهد بمب بياندازد و هر ساختمانى را كه بخواهد تخريب كند، چه مدرسهى سازمان ملل باشد، چه بيمارستان، كه يكى پناهگاه هزاران زن و كودك بىپناه فلسطينى است و ديگرى آسايشگاه مجروحان همين خونريزىهاى اخير. 

و در نهايت اين وجدان مردم جهان است كه از پذيرش دنيائى بدين زشتى احساس شرم مىكند ولی پاسخى براى دهها پرسشش نمىيابد. و اين تنها يكى از آنهاست كه دارد ذهن مرا مىجود: 

حتى اگر ادعاى دولت اسرائيل عليه حماس را باور داشته باشيم كه حماس از داخل مدارس متعلق به سازمان ملل به سربازان اسرائيلى شليك مىكند - كه از حماس و جهاداسلامی ابدا بعيد نيست - آيا بمباران پناهگاه هزاران زن و كودك بىدفاع براى كشتن يكى دو تروريست توجيه انسانى دارد؟

اين آرزو بهدلم مانده است كه در شبكههاى خبرى جهانى، از امريكائى و اروپائى گرفته تا عربى و فارسىزبان، يكبار هم که شده بشنوم كه اين پرسش را با سخنگويان دولت اسرائيل طرح كنند كه اگر يكى از همين تروريستهاى حماس بتواند در مدرسهاى در اسرائيل وارد شده و از آنجا به ماموران اسرائيلى شليك كند، آيا ارتش اسرائيل براى كشتن آن تروريست تمام مدرسه را بمباران خواهد كرد، و كشتار معلمان و شاگردان مدرسه را بهبهانهى مبارزه با تروريسم موجه خواهد دانست؟

بىترديد جواب منفى است، چون دولت اسرائيل براى جان مردمانش ارزش قائل است. ولى چگونه است كه اگر حماس در بيمارستانى سلاح مخفى كند ارتش اسرائيل خراب كردن بيمارستان بر سر پزشکان و بيمارانش را مجاز مىشمارد؟ شايد عنوان شود چون همين مردم غزه هستند كه از حماس دفاع مىكنند. حتى اگر اين نكته درست باشد و اين مردم امكان زندگى ديگرى بهجز زندگى در غزهى زير تسلط حماس را داشته باشند ولی حماس را ترجیح بدهند، تازه وضع آنان مثل مردم عادى اسرائيل مىشود كه در انتخاباتى آزاد و دموكراتيك دولت فعلى را بر سر كار آوردهاند. با اين منطق آنگاه بايد موشك اندازى غيرانسانى حماس و جهاداسلامی به مردم عادى و غيرنظامى اسرائيل و كشتن زنان و كودكان آنان نيز برای دولت اسرائیل قابل توجيه باشد! 

جنگ، اين كثيفترين جلوهى درندهخوئى انسان، قرار است تا وقتى هست در ضابطههائى هرچند ناکافی محدود بماند. اين ضابطهها را بشريت پس از قرنهاى قرن خونريزى بالاخره تدوين كرده و همهى دولتها به رعايتش التزام دادهاند. از وقتى اين مقررات در سازمان ملل مدون شده، البته هيچ جنگى نبوده است كه در چهارچوب آن محدود مانده باشد ولى جنگ امروز غزه ابعاد سرپيچى از اين تمناى انسانى بشريت از طرفين جنگ را، بهشكل دردناكى بهرخ انسان میکشد. 

بيش از يكونيم ميليون مردم بىپناه ساكن غزه در گروگانِ مشتى تروريستِ مرگانديش قرار گرفتهاند كه مردمش را بىدفاع در مقابل مجهزترين ارتش خاورميانه رها كرده است؛ آنهم ارتشى كه فرمانبر دولتى گردنكش است كه نه به افکار عمومی جهانیان اهمیتی میدهد، نه نظرات والاترين شخصيتهاى جهانى را به بازى مىگيرد، و نه حتی از گروگان گرفتن وجدان بشريت هراسى بهخود راه مىدهد.

□◊□

مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin
Posted by رضا علامه‌زاده at 9:52 AM | از عشق و درد و پراکنده‌گوئی‌های دیگر |

July 23, 2014

آیا "حکایتِ خارپشت و قُمری" در "هزارویک‌شب" حکایت خمینی با ما نیست؟

هزارویکشب را هربار که بخوانی نکته تازهای در آن یافت میکنی. فقط باید حوصله کنی و از کجومعوجهای قصهها بهسلامت بگذری، و دوغ را با دوشاب اشتباه نگیری تا از راز نهفته در کنجهای باریک و تاریک دهلیزهای قصهپردازی سردربیاوری.

ساختار کتاب هزاروهشتصد صفحهای هزارویکشب را همه میدانیم - یا به عنوان ایرانی قرار است بدانیم!- و آن بهخلاصهترین شکل، این است:

شهرباز و شاهزمان، دو شاهزاده از نوادگان "آل ساسان" بودند که هر یک در بخشی از سرزمین پهناور ساسانیان پادشاهی میکردند و هر یک روزی درمییابد که همسرش با غلامان بارگاه رابطه جنسی دارد. شاهزمان، همسر و غلامانش را میکشد و جسدشان را جلو سگها میاندازد، و شهرباز که بزرگتر و مقتدرتر از برادر است در واکنش به خیانت همسرش:

«هر شب باکرهای را به زنی آورده، بامدادانش همی کشت و تا سه سال حال بدین منوال گذشت. مردم به ستوه آمده دختران خود را برداشته هر یک به سوئی رفتند و در شهر دختری نماند.»

وقتی اخرین دختر شهر هم کشته میشود شهرباز از وزیرش میخواهد تا هر طور شده دختری برایش بیاورد. وزیر اتفاقا دو دختر دارد به نامهای شهرزاد و دنیازاد که اولی «دانا و پیشبین، و از احوال شعرا و ادبا و ظُرفا و ملوک پیشین آگاه» است.

شهرزاد که از نگرانی پدرش آگاه میشود و میداند که اگر دختری برای ملکشهرباز پیدا نکند کشته خواهد شد از پدرش میخواهد تا او را به همسری ملکشهرباز درآورد:

«یا من نیز کشته شوم و یا زنده مانم و بلا از دختران مردم بگردانم.»

ساختار حکایتدرحکایتِ کتاب، از همینجا، یعنی پیش از شب اول قصه پردازی شهرزاد برای ملکشهرباز، آغاز میشود. پدرش در جواب پیشنهاد شهرزاد میگوید:

«مرا بیم آن است که بر تو رسد آنچه به زن دهقان رسید. دختر گفت: چون است حکایت زن دهقان؟»

و آنگاه وزیر قصهی "دهقان و خرش" را برای دخترش تعریف میکند که سخت شیرین و ظریف است، ولی اگر بخواهم خلاصهای از آن را بنویسم شما را به همان گردابی فرومیکشم که خودم دارم در آن دستوپا میزنم!

القصه! وقتی ملکشهرباز با شهرزاد همبستر میشود، شهرزاد از او میخواهد تا اجازه دهد با خواهر کوچکترش دنیازاد، وداع کند. ملک رضایت میدهد و دنیازاد به شهرزاد میگوید که بدخوابی به سرش زده و اگر ممکن است حکایتی برایش نقل کند تا خوابش ببرد. اتفاقا:

«ملک را خواب نمیبرد و بهشنودن حکایات رغبتی تمام داشت؛ شهرزاد را اجازت حدیث گفتن داد.»

و بهاین ترتیب شبِ نخستین با "حکایت بازرگان و عفریت" آغاز میشود و تا هزارشب دیگر ادامه مییابد و نه فقط ملک‌‌شهرباز که نسلاندرنسلِ بشر را تا امروز سرِ کار میگذارد!

پیش از پرداختن به "حکایت خارپشت و قمری" که آن را تمثیلی از حکایت خمینی و خودمان میبینم، مهلت کوتاهی میخواهم تا مقولهی ساختاری این کتاب را تمام کنم.

تنها در شب دوم و سوم، پیش از قصهپردازی شبانهی شهرزاد، نویسنده اشاراتی به شخصیتهای دیگر کتاب، ملکشهرباز، دنیازاد و وزیر (پدر شهرزاد) دارد آن هم به اختصار و تنها در دو سه سطر، مثل این، در شب دوم:

«چون روز شد ملک به دیوان بر نشست... وزیر منتظر کشته شدن دختر ایستاده هیچ خبر نشنود.»

و یا این، در شب سوم:

«دنیازاد گفت: ای خواهر طرفه حکایتی گفتی. شهرزاد گفت: اگر از هلاک برَهم و ملک مرا نکشد در شب آینده حکایت صیاد که بسی خوشتر از این حکایت است، گویم.»

در شبهای بعد جملهی بسیار آشنا بهگوش ما ایرانیان، «چون قصه بدینجا رسید بامداد شد و شهرزاد لب از داستان فروبست»، قصه را از یک شب بهشب بعد میکشد و بهجز چند شب انگشتشمار، در باقی این هزارویکشب مثل ترجیعبندی عینا تکرار میشود، و با این عبارت کوتاه به شب قبل پیوند میخورد:

«شهرزاد گفت ای ملک جوانبخت...»

و این چارچوب جز شب هزارویکم – که منطقا باید شکسته میشد – فقط در اواسط جلد دوم میشکند که به "حکایت خارپشت و قمری" بیارتباط نیست، و در تمام ششجلد کتاب بدون یک لغت پسوپیش، عینا تکرار میشود.

و اما در پایان شبِ هزارم، قصه اینگونه پیش میرود:

«چون قصه بدینجا رسید، دنیازاد به خواهر خود شهرزاد گفت: این حدیثها چه نیکوست...»

و باز شهرزاد میگوید اگر ملک مرا نکشد قصههای گیراتری دارم. و ملک رخصت میدهد و در پایان شبِ هزارویکم، زنجیرهی حکایتدرحکایت به پایان میرسد و قصهگو به قصهی اصلی باز میگردد:

«چون [شهرزاد] این حکایات به پایان رسانید زمین ببوسید و گفت: ای ملک جهان، اکنون هزاو یک شب است که حکایات و مواعظ متقدمین از بهر تو حدیث میکنم اگر اجازت دهی تمنائی دارم. ملک گفت: هرچه خواهی تمنا کن. شهرزاد بانگ به دایگان زد فرزندان او را حاضر آوردند. یکی راه رفتن توانستی و دیگری نشستن و سیمین شیرخوار بود. شهرزاد زمین ببوسید و گفت: ای ملک جهان اینان فرزندان تواند...»

باقی ماجرا پیداست. ملک شهرباز پسرانش را به سینه میفشارد و جشن و سوری بزرگ تدارک میبیند و به وزیرش، پدر شهرزاد، خلعت فاخر میبخشد و تا آخر عمر رعیت را مینوازد تا اینکه مرگ، این "برهم زنندهی لذات" و "پراکنندهی جماعات" بر ایشان میتازد. (قصهگویِ اصلی، نه شهرزاد، هیچ پاسخی به این پرسش احتمالی خواننده نمیدهد که چطور ملکشهرباز که هر شب در کنار همسرش بوده، از بارداری و زایمان مکرر او آگاه نمیشده. من اما اینگونه میاندیشم: قصهگوی اصلی، نه شهرزاد، میداند خوانندهای را که بیهیچ پرسشی صدها بار بهدنبال خود از دهلیزهای هول گذرانده و به گلشنهای شادی رهمنون شده، نیازی به یافتن دلیل برای شادمانی نهائیاش ندارد.)

همانطور که اشاره کردم جز شب دوم و سوم، و شب هزارم فقط همان جملهی تکراری "چون قصه بدینجا رسید..." است که شب ها را از هم تفکیک میکند. ولی گفتنی است که در میانهی جلد دوم، یعنی از شب یکصدوچهلوششم تا یکصدوپنجاهوسوم، موضوع حکایتها به خواست ملکشهرباز عوض میشود:

«ملک شهرباز با شهرزاد گفت: همی خواهم که از حکایات پرندگان حدیث گوئی.»

و در این هشت شب جز یک قصه کوتاه با عنوان "شبان و فرشته" باقی حکایتها (جمعا نُه حکایت) مربوط به حیوانات است که یکیازیکی خواندنیترند و ممکن است برخی از آنان بهاشکال دیگر، شعر یا نثر، در آثار دیگران هم آمده باشد که بررسی اینکه کدام در کجا آمده، یا کدام اول بوده و کدام دوم، را میگذارم به عهدهی پژوهشگری اینکارهتر (یا بیکارهتر) از خودم!

اما جالب است بدانیم که حکایت بسیار ضعیف "شبان و فرشته" که ماجرای شبانی است که گولِ وسوسهی فرشتهی زیباروئی را که برای آزمایشش آمده نمیخورد و به مقام زهد و یقین میرسد، موجبمیشود که ملکشهرباز که هرشب فقط گوش است در پایان این حکایتِ سطحی، به زبان بیاید که:

«ای شهرزاد مرا زاهد کردی و از کشتن زنان و دختران پشیمان گشتم و از کردار ناصواب خود به ندامت اندرم.»

شاید شهرزاد اظهار ندامت او را جدی نگرفت که هشتصدو پنجاهوسه شب دیگر هم به قصهگوئی ادامه داد!

"حکایت خارپشت و قمری"

«خارپشتی در کنار درختی مسکن گرفته بود و دو قمری نر و ماده نیز بر آن درخت آشیان داشتند و بفراز آن درخت به عیش و نوش میگذراندند. خارپشت با خود گفت که: قمریان از میوه درخت میخورند و مرا دست از آن کوتاه است. ولکن باید ناچار حیلتی سازم.»

"ولکن"، تکیه کلام آشنای خمینی، تنها شباهتی نیست که این خارپشت با خلفِ عمامهبهسرش دارد! ببینید چه حیلهی مشابهای برای به دام انداختن قمری به کار میگیرد:

«پس در پای درخت، نزد کاشانهی خود مسجدی بنا کرد و در آن جا تنها به عبادت مشغول شد.»

قمری سادهدل که خارپشت را دائما در حال عبادت و نیایش میبیند توجهش به او جلب میشود و گفتگوئی خواندنی میان آن دو درمیگیرد:

«[قمری] گفت: چند سال است تو بدینسان هستی؟

خارپشت گفت: سی سال است که در عبادت به سر میبرم.

قمری گفت: خوردن تو از کجاست؟

[خارپشت] گفت: اگر چیزی از درخت افتد به آن قناعت کنم.

قمری گفت: جامه تو چیست؟

خارپشت گفت: این خارهای درشت جامه من است.

قمری گفت: چونست که این مکان به جاهای دیگر برگزیدهای؟

خارپشت گفت: در بیراهه منزل گرفتهام تا راه گمکردگان را به راه دلالت کنم و جاهلان را علم بیاموزم.

قمری گفت: من تو را بدین حالت نمیدانستم. اکنون که تو را بدین حالت دیدم به تو مایل شدم...»

حیلهی خارپشتِ مسجدنشین بر قمری سادهدل موثر میافتد و گفتگو به اینجا میکشد:

«قمری گفت: مرا چه باید که از علائق دنیا خلاصی یابم و از خلایق بریده به پرستش پروردگاه مشغول شوم؟

خارپشت گفت: توشهی معاد آماده کن و به روزی قانع شو و به دنیا حریص مباش.

قمری گفت: چگونه مرا میسر آیند؟»

خارپشت که میبیند قمری را مثل موم در دستش نرم کرده به او راه "توشهی معاد" آماده کردن را نشان میدهد. میگوید تمام میوههای درخت را بچین و پای درخت در چالهای انبار کن تا در طول سال ناچار به چیدن میوه نباشی و وقت کافی داشته باشی تا تمام سال "بهطلب راه حق و پرستش پروردگار مشغول شوی."

«قمری گفت: خدا تو را پاداش دهد که آخرت را به یاد من آوردی و به راه سدادم دلالت کردی. آنگاه قمری با جفت خود میوه از درخت همیچیدند و به پای درختش همیریختند تا اینکه به درخت از میوه چیزی نماند.»

وقتی کار قمریان تمام میشود از درخت پائین می آیند ولی خبری از میوههائی که چیدهاند نمیبینند چون:

«خارپشت همهی میوه ها به خانه خود گرد آورده بود

قمریان به خارپشت گفتند:

«ای زاهد نکوکار و ای پندده امین، از میوهها اثری نمانده.

خارپشت گفت: شاید که بادش برده باشد. ولی شما ملول نباشید. هر آن کس که دندان دهد نان دهد.»

آیا به گوش نسلی که من متعلق به آنم این گفتگو آشنا نیست؟ دارم از نسلی میگویم که مثل قمریهای سادهدلِ این حکایت، تمامی ثمرهی انسانی و طبیعی یک ملت بزرگ را یکجا در اختیار زاهد شیادی گذاشت که روحی به خباثت خارپشت این حکایت داشت.

بگذریم! قصهی ما که هنوز ادامه دارد ولی قصهی قمریهای هزارویکشب اینگونه پایان میگیرد: قمریانِ سادهدل، باز گول نیرنگ خارپشت را میخورند و در نهایت دعوت او را میپذیرند و پای به خانهی شیاد میگذارند. خارپشت اما مهلتشان نمیدهد. در را برویشان بسته، دندان هایش را به هم میساید... و قصه گو، تردستانه این پایان ناروشن را به آغاز قصه دیگرش میپیوندد.

□◊□

مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin
Posted by رضا علامه‌زاده at 5:52 PM | از کتاب و قصه و شعر |

July 18, 2014

"مارکز"، "هزارویک‌شب" و حکایت شگفت‌انگیز "عزیز" و "عزیزه"

از وقتی "گابریلگارسیا مارکز" (گابو)، نامدارترین قصه‌پرداز معاصر که بسیارانی او را بزرگترین قصه‌پرداز همه‌ی دوران‌ها می‌شناسند درگذشت، جدا از توّرق مجدد برخی از آثارش، وسوسه شدم کتاب شگفت‌آور "هزارویکشب" را دوباره‌خوانی کنم تا دریابم مارکز در این حکایت‌های تودرتوی درهم‌تنیده چه یافته بود که از این اثر بهعنوان یکی از اصلیترین منابع تاثیر‌پذیری ادبیاش نام برده، و بویژه بر تاثیر "هزارویکشب" بر رمان شگفت انگیزش "صدسال تنهائی" انگشت گذاشته است.

به نقل از "بارگاس یوسا"، که او هم همین چهار سال پیش جایزه ادبی نوبل را ربود، "گابو" در نامه‌ای تائید کرده است که:

«تاثیراتی که در رمان‌هایم از دیگران گرفته و پراهمیت‌شان می‌دانم این‌هایند: از نقطهنظر تکنیکی، ویرجینیا ولف، ویلیام فاکنر، فرانتس کافکا، ارنست همینگوی. از نظر قصه‌گوئی، هزارویکشب که اولین رمانی بود که در هفت سالگی خواندم، آثار سوفکل، و قصه‌های پدربزرگ و مادربزرگِ مادری‌ام.» [از نشریه ادبی "اِنکوئنترو لیبرال، ٢٢ آوریل ١٩٦٧]

تردیدی نیست که گابو "هزارویکشب" را در سنین بالاتر هم خوانده بوده است. معتبرترین ترجمه اسپانیائی از هزارویکشب كه از متن فرانسوی کتاب توسط "بلاسکو ایبانی‌یِز"، نویسنده فقید و نامدار اسپانیائی، انجام گرفته نزدیک به دوهزار صفحه دارد و بعيد است يك كودك هفتساله قادر به خواندنش بوده باشد. بی‌‌تردید آنچه گابو در هفت‌سالگی خوانده خلاصه‌ی کتاب بوده که برای کودکان تدوین شده و در هر زبانی به اشکال مختلف یافت میشود.

و اما خود کتاب ششجلدی "هزارویکشب" دنیای پر رمزورازی است سرمست‌کننده و سرگیجه‌آور، که از هرسو به "صدسال تنهائی" نماند از این دوسو می‌ماند!

"هزارویکشب" برای ما ایرانیها کتابی است که بسیاری از قصه‌هایش را این‌جاوآن‌جا شنیده‌ایم بی‌آنکه اغلب فرصت کرده باشیم این کتاب حجیم پرماجرا را از سرتاته خوانده باشیم. ده دوازده سال پیش مدیر انتشارات آرش در استکهلم (سوئد) چاپ تازه‌ای از این کتاب را درآورد و نسخه‌ای از آن را هم بههدیه بهمن داد. در حین خواندن کتاب سعی کردم نقش زن در این کتاب را دنبال کنم ببینم به جز شهرزادِ قصه‌گو، که از نظر شخصیت‌پردازی یکی از برجسته‌ترین زنان در رمان‌های موجود جهان است، دیگر کدام‌یک از زنان قصه‌ها از برجستگی خاصی برخوردارند. یادداشت بسیاری برداشتم ولی هرگز فرصت فراهم نشد روی آن کار کنم و موضوع فراموش‌ام شد.

این‌بار اما، که به دلیل اشارات "گابو" به هزارویکشب دارم از زاویه شیوه قصه‌گوئی به کتاب می‌پردازم، خیال دارم کار را به بعد موکول نکنم و در هر مرحله، هرچه دریافت می‌کنم را نشر دهم تا مثل بار قبل تعلیق‌به‌محال نشود!

زنجیره‌ی حکایت‌ها

"هزارویکشب" در مجموع زنجیرهای از نزدیک به دویست حکایت است که گرچه در کتاب با عنوانهای متفاوت از هم تفکیک شده‌اند اما آغاز و پایانشان درهمتنیده است. در بسیاری موارد در درون هر یک از این حکایات هم حکایت‌های تازه‌ای گنجانده شده که گاه در اهمیتِ قصه‌پردازی و در زیبائی از حکایت اصلی برترند. یکی از همین حکایت‌های فرعی، ماجرای عاشقانه‌ی "عزیز" و "عزیزه" است که در جلد دوم در میانه‌ی حکایت طولانی‌تری با عنوان "حکایت تاج‌الملوک" آمده است.

اما اجازه دهید پیش از پرداختن به این حکایت عاشقانهی شگفتانگیز کمی از خود کتاب بگویم برای خوانندگانی که ممکن است فرصت پرداختن به این اثر طولانی را پیدا نکرده باشند؛ یا حتی اگر کرده باشند در حد یک یادآوری، خالی از فایده برایشان نباشد.

میدانیم که هزارویکشب پرحجمترین، پرخوانندهترین و پرماجراترین کتابِ بیصاحبِ جهان است. کتابی است که در طی دستکم ششقرن بارها نوشته و بازنوشته، حذف و اضافه، گموگور و پیدا، به هر زبان زنده و مرده و نیمهجانی ترجمه شده ولی هرگز هیچکس یا کسانی مدعی نوشتن آن نبودهاند. با اینهمه از ایرانیان پیش از اسلام و پس از آن گرفته تا هندوان و اعراب و ترکان، همهوهمه این کتاب را متعلق به خود دانستهاند!

برای من که شخصا خیلی با همسایگانم منوتوئی ندارم خیلی فرق نمیکند که این حکایتها در کدام تکه از خاک پهناور شرق ریشه داشته است ولی برایم بسیار جالب است وقتی در مقدمهی کوتاه "عبداللطیف طسوجی"، مترجم فارسی هزارویکشب که صدوهفتادسال پیش نوشته، میخوانم که این کتاب را بهدستور "بهمنمیرزا، فرزند ولیعهد مغفور عباسمیرزا، از تازی بهفارسی که خوشترین لغات است" برگردانده. نکتهی جالب اینکه مترجم میگوید بهمنمیرزا به "میرزا سروش" که لقب "افصحالشعرا" داشته فرموده که "به جای اشعار عربیه، شعر فارسی از کتب شعرا، مناسب همان مقام بنویسد و هر شعری که به قصهای منوط و به حکایتی مربوط باشد، مضمون آن را خود انشا نماید." این است که یک کتابِ ترجمه شده از عربی، سرشار است از اشعار ناب فارسی از بزرگان ادبی ایرانزمین؛ فردوسی و مولانا و حافظ و سعدی و سنائی و معزی و سعدسلمان و خواجویکرمانی و منوچهریدامغانی و... از روزگار باستان گرفته تا زمان ترجمه کتاب، یعنی تنها صدوهفتادسال پیش، بیآنکه نامی از هیچکدامشان ببرد. و البته اشعار سست و ابیات بندتنبانی هم در آن کم نیامده که بعضا باید ترشحات طبع خودِ "افصحالشعرا" باشد!

حکایت "عزیز" و "عزیزه"

"عزیز" تنها پسر یک بازرگان مرفه است که از کودکی با دخترعمویش "عزیزه" بزرگ شده چون عزیزه در کودکی پدرش را از دست داده و عمویش سرپرستی او را بعهده دارد. وقتی هردو بزرگ میشوند بازرگان تصمیم میگیرد عزیز و عزیزه را به عقد هم درآورد:

«همه‌گونه حلیه‌ها فروچیدند و عود بسوزاندند و عنبر بسائیدند و به انتظار مردم نشستند که پس از نماز آدینه مردم حاضر آیند و صیغه‌ی نکاح بخوانند.»

اما "عزیز"، این جوان خوشسیما از حمام دامادی در میآید و بجای آمدن به خانه بهدنبال یافتن خانهی یکی از دوستانش در کوچهها سرگردان میشود تا او را بهمجلس عقد دعوت کند. وقتی خسته و عرقریزان بر سکوئی مینشیند تا عرق از پیشانی پاک کند دستمالی سفید از پنجرهای بر دامانش میافتد. سر بلند میکند و دختری در قاب پنجره میبیند که هوش از سرش میرباید. دختر وقتی نگاهش به نگاه "عزیز" میافتد "انگشت شهادت بر لب نهاد. پس از آن انگشت میان را با انگشت شهادت جفت کرده به میان دو پستان نهاد." و بعد پنجره را بست و آتش حسرت بر دل "عزیز" گذاشت.

"عزیز"، سرمست از این دیدار در کوچه‌های شب ویلان می‌شود و ساعت سه بامداد به خانه می‌رسد؛ جائی‌که مجلس عقد برهمخورده و "عزیزه" گریان و پریشان منتظرش نشسته. "عزیزه" اما عاشقی است از تبار دیگر. وقتی ماجرای غیبت عزیز را از دهان او می‌شنود یقین می‌کند که معشوقش عاشق کس دیگری شده است و به او می‌گوید:

«اگر من کسی بودم که بیرون رفتن و آمدن می‌توانستم هرآینه به اندک زمان تو را با او به یک‌جا جمع آوردی و راز شما را پوشیده داشتمی.»

"عزیزه" آنگاه اشارات ناروشن دخترک به "عزیز" را برایش اینگونه تعبیر میکند:

«انگشت به لب نهادن اشارت است برآنکه تو در نزد او جای روان اندر تنی... و اما دو انگشت بر سینه نهادن اشارت است براین‌که او با تو گفته است که پس از دو روز بیا تا از دیدار تو حزن و اندوهم برود.»

دو روز بعد عزیزه عزیز را عطر و گلابزده به سوی مشعوقه روان میکند و وقتی عزیز گیج و منگ از اشارات تازهی دخترک به خانه برمیگردد با حوصله به نقل او گوش میسپارد:

«چون [دختر] مرا دید آستین بالا زد و پنجانگشت بگشود و به سینه خود بنهاد. پس از آن با هر دو دست آئینه برداشت و از منظرهاش باز نمود [= از پنجره نشانش داد]. آنگاه دستارچه سرخ بگرفت و سه بار دستارچه از منظره فروآویخت و بالا کشید. پس از آن دستارچه را بفشرد و ...»

"عزیزه" این اشارات را نیز برای عزیز تعبیر میکند که باید پنج روز دیگر به دکان رنگرزی بروی و منتظر بمانی تا کسی را با پیغامی به سویت بفرستم. گاه تعبیر اشارات با زیبائی تصویری شگفتانگیزی همراه است:

«اینکه آئینه به دست گرفته و اندر کیسه کرده قصد او این بوده است که تا غروب آفتاب صبر کن، و افشاندن گیسوها بر رو، اشاره است بر اینکه چون پردهی ظلمت بر روی روز بیاویزد، بیا.»

القصه! این قصه همینگونه میان این سه نفر پیش میرود تا اینکه قرار میشود "عزیز" برای دیدار "لعبت پریزاد" به باغی برود و هر جا روشنائی دید وارد شده و منتظر بنشیند. عاشقِ شیفته همان میکند و به جایگاهی میرسد بسیار زیبا و مجلل با میوههای تازه و غذاهای مطبوع. چند ساعتی به انتظار مینشیند و خبری از معشوقه نمیرسد. ماجرای آن شب را خود این گونه تعریف میکند:

«بویهای خوش خوردنیهائی که بهخوان اندر بود مرا به شوق آورد و نفس من اشتهای چیزخوردن کرد... پس پارچهای گوشت خوردم و رو به حلوا کردم. از هر [کدام]، یک قرصه، دو قرصه، سه قرصه، چهار قرصه خوردم و نیمی از یک مرغ بریان خوردم. پس در آن هنگام شکم من پر شد و بخار مغز مرا فروگرفت و از بیخوابی رنجور بودم. سر بهبالین نهاده بخسبیدم.»

عاشق به خواب میرود و آمدن و رفتن معشوقه را نمیبیند. این ماجرا چند شب دیگر هم تکرار میشود و هر شب عاشق بیآنکه گفتهی "عزیزه" یادش بیاید که "خواب بر عاشقان حرام است" نمیتواند جلو شکمش را بگیرد!

این بار نیز عزیز از عزیزه میخواهد تا چارهای بیاندیشد. عزیزه با عشقی تمام در روز روشن او را در آغوش میگیرد و به خوابگاه میبرد و دستوپایش را میمالد تا بخوابد و  خود تا غروب بالای سرش مینشیند و بادش میزند. بعد برایش همه رنگ غذا آورده و سیرش میکند. آنگاه دستی به سرورویش میکشد و قبل از روانه کردنش به میعادگاه، بیتی شعر میخواند و از او میخواهد آنرا به خاطر بسپارد و موقع جدائی از معشوقه، برایش بخواند.

شیوهی تعلیق در قصهپردازی قصهگو در اینجا، از زبان عزیز، به اوج میرسد:

«به باغ رسیدم و در همان مکان نشستم. ولی سیر بودم و بیدار نشستم تا چهاریکِشب بگذشت و شب بر من دیر دیر میگذشت و من بیدار بودم تا اینکه از شب یکربع بیش نماند و گرسنگی بر من چیره شد. برخاسته بر سر خوان بنشستم و بقدر کفایت از همهگونه خوردنی بخوردم. سرم سنگین گشت. همیخواستم که بخوابم که آوازی از دور شنیدم. برخاسته دستودهان خویش شستم و خواب از سرم بپرید. ناگاه بدیدم که زهرهجبین بیامد.»

قصهگو که معمولا در طولوتفصیل دادن استاد است درست بعکس، اینجا بیآنکه حتی چند سطر حرام کند از همخوابگی این دو تن با بیپروائی و گشادهدستی تمام، بیترس از جانماز آبکشیدنهای مرسوم در ادبیات فارسی، این گونه میگوید:

«به نزد من آمد و مرا در آغوش گرفت و به سینهی خود بچسبانید و مرا ببوسید و من او را ببوسیدم. او لب من بمکید و من لب او را بمزیدم [= مزه کردم]. پس دست برده کمر او را بفشردم و بهزمین آمدیم و شلوار از سرین او تا به خلخال در افکندم و با همدیگر به مغازله و معانقه و غنج و دلال و سخنان باریک مشغول شدیم. آنگاه رگهای او سست گشت و شهوت غالب آمد. ساقهای او را به دوش گرفتم و با او درآمیختم.»

دیدارهای شبانه تکرار میشود و هربار که "عزیز" به دیدار معشوقه میآید "عزیزه" از او میخواهد بیت تازهای را به ذهن بسپارد و برای معشوقه‌‌اش بخواند. آخرین بیتی را که "عزیز" از "عزیزه" به ذهن میسپارد و برای "دختر قمرمنظر" میخواند این است:

«گوش بنهادیم و پذرفتیم و خوش دادیم جان / عاشق آن بهتر که جانش در ره جانان شود»

و بالاخره قصه از زبان "عزیز" اینگونه به سرانجام میرسد:

«پس چون شب برآمد به عادت معهود به باغ رفتم. دختر قمرمنظر را دیدم بهانتظار من نشسته. طعام خورده، شراب بنوشیدیم. پس از او کام گرفته، در همان مکان تا بامداد بخفتیم. چون آهنگ بازگشت کردم بیتی را که دخترعمم گفته بود بر او خواندم. چون بیت بشنید فریادی بلند زد و آهی کشید و گفت: به خدا سوگند که خواننده این بیت مرده است... پس من برفتم و به تشویش اندر بودم. چون به سر کوی رسیدم آواز نوحه شنیدم. خبر بازپرسیدم. گفتند: عزیزه را در پشت در خانه مرده یافتهاند.»

حکایت "عزیز" البته با مرگ "عزیزه" در کتاب پایان نمیگیرد ولی افت چشمگیری میکند. اتفاقا همین بیراهه رفتنِ قصهها یکی از اصلیترین نقاطضعف کتاب هزارویکشب است که خواندنش را برای نسل حاضر دشوار میکند. بویژه آنکه اغلب بیمقدمه پای "عجوز"ی پیش میآید که قهرمان قصه را گول میزند و از "هفتدهلیز" عبورش میدهد و .... جان آدم را بهلب میرساند تا حکایت دیگری در دل این بیراهه شکل بگیرد و خواننده را درگیر ماجرای شنیدنی تازهای کند.

□◊□

مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin
Posted by رضا علامه‌زاده at 8:45 AM | از کتاب و قصه و شعر |

July 2, 2014

غنچه‌اى بر درخت كهنسال زندگى‌ام

پس از شبى بسيار پربار و موفق در دانشگاه استنفورد (شمال كاليفرنيا)، بههمراه نمايش "با من از دريا بگو" در سالن بزرگى مملو از تماشاگرانِ مشتاق، كه به همت دوست خوبم عباس ميلانى برگزار شد، در اولين ساعات بامداد كه هنوز شيرينى ديدار ياران را در كام داشتم خبر برآمدن غنچهاى تازه بر درخت كهنسال زندگىام رسيد.

Charlotte%20abd%20Nasim.jpg

چگونه پر كشيدن به سوى وطن دوم‌ام، هلند را تا روز پرواز تاب آوردم خودم هم نمىدانم. مستِ عطر نوزائى طبيعت بودم و هستم كه انسان و زاد و مرگش نيز از قانون ابدى آن جدا نيست. 

نيستان رفتند و هستان مىرسند. 

□◊□

مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin
Posted by رضا علامه‌زاده at 7:49 AM | از فیلم و سینما و نمایش |

June 24, 2014

عطر خوش دیدار

عازم سفری کوتاه مدت و دراز فاصله، به شمال کالیفرنیا هستم، جائی که از هم اکنون عطر خوش دیدار با دوستان آنسوی اقیانوس را به مشامم رسانده.

سفر به همت دوست مهربان و پژوهشگر برجسته، عباس میلانی، فراهم شد تا در نمایش فیلم اخیرم "با من از دریا بگو" در دانشگاه استنفورد حضور داشته باشم. استنفورد را این روزها ما ایرانیان با نام میلانی و بهرام بیضائی، استاد برجسته‌ی تئاتر و سینمای ایران، می‌شناسیم.

از آخرین باری که فرصت دیدار و بوسیدن روی هر دوشان دست داد هفت هشت ماهی می‌گذرد، وقتی که رفته بودم تا به همت یاران دیگرم، ناصر رحمانی‌نژاد و کامران نوزاد و آذر فخر و همکارانشان صدای فارسی همین فیلم را ضبط کنم. از اینکه بار دیگر شانس دیدار با ناصر و کامران و آذر نصیبم شده سخت خوشحالم.


Tell%20me%20LOGO.jpg

منصور تائید، دوست خوبی که فیلم قبلی‌ام "تابوی ایرانی" به همت او ساخته شد در شب بعد از نمایش استفورد، در تئاتری که سرپرستی‌اش را به عهده دارد، برنامه‌ای ترتیب داده که با تماشاگران این دو فیلم گفتگوئی خودمانی داشته باشم.

در این سفر سه روزه، جز منصور و عزیزان دیگری که نام بردم، شانس دیدار کدام دوست دیگری را خواهم یافت برایم روشن نیست، ولی این البته برایم روشن است که دوست و همکار وفادارم، بیژن شاهمرادی، همزمان با من از لس آنجلس به سان‌فرانسیسکو خواهد رسید تا عطر خوش دیدار را کامل کند.

□◊□

مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin
Posted by رضا علامه‌زاده at 1:39 PM | از فیلم و سینما و نمایش |

June 17, 2014

"با من از دریا بگو" در جشنواره جهانی مونترآل

فيلم "با من از دريا بگو" ساختهى تازهام، به تهيهكنندگى بيژن شاهمرادى و با موسيقى اسفنديار منفردزاده براى شركت در جشنواره جهانى فيلم مونترال (كانادا) انتخاب شد. 

اين فيلم كه در رابطه با كشتار زندانيان سياسى در تابستان ٦٧ ساخته، و به "مادران خاوران" تقدیم شده است، دقيقا در بيستوششمين سالگرد اين فاجعه، در بخش مستندهای جهان جشنواره مونترال به نمايش در خواهد آمد (این جشنواره از اول تا دهم شهریور امسال در کانادا برگزار می شود).


 Montreal%20invitation.jpg
مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin
Posted by رضا علامه‌زاده at 12:24 PM | از فیلم و سینما و نمایش |
برای تماس با نویسنده اینجا کلیک کنید
* برخی از فیلم های ساخته خودم در یوتیوب
* برخی از مصاحبه های من با رسانه ها
* برخی از رپرتاژهای من در یوتیوب
September 22, 2012

برای خرید دی وی دی "تابوی ایرانی" از سایت "آمازون" لطفا روی عکس زیر کلیک کنید

July 19, 2012

برای خرید رمانهای "غوک"، "تابستان تلخ" و "آلبوم خصوصی" از طریق "آمازون" لطفا روی جلد کتاب کلیک کنید 

  

 

March 18, 2012

برای خرید کتاب "دستی در هنر، چشمی بر سیاست" از طریق اینترنت، لطفا روی جلد کتاب کلیک کنید




*


Powered by
Movable Type 3.34